در تاریخ 27 مهر 97 به روز شد.

تلگرام فرهنگی-فلسفی " محمدامین مروتی "

روزنوشته های کوتاه محمدامین مروتی در تلگرام

شنبه ها: گفتارادبی - هنری                                                                                                                                                                                                                    یکشنبه ها:گفتار دینی                                                                                                                                                                                                                        دوشنبه ها: گفتار اجتماعی-فرهنگی                                                                                                                                                                                                             سه شنبه ها: گفتار عرفانی با تاکید بر مولانا                                                                                                                                                                                    چهارشنبه ها: گفتار فلسفی                                                                                                                                                                                                                     پنجشنبه ها: خودشناسی و شیوه زندگی                                                                                                                                                                                                          جمعه ها: گفتارهای متفرقه

https://telegram.me/manfekrmikonan

لطفا برای دوستان علاقمندتان ارسال فرمایید.                                                                                                              

نسبت دوستی و گفتگو

نسبت دوستی و گفتگو

محمد امین مروتی

دوستان یکدل به هم که می رسند بندِ نطقشان باز می شود و سخن ها برای هم گفتن پیدا می کنند و در نتیجة این با هم نشستن، اسرار فراوانی برایشان مکشوف می شود:

جوش نطق از دل، نشان دوستی ست

بستگیّ ِ نطق، از بی‌الفتی ست

دل که دلبر دید، کَی ماند تُرُش

بلبلی گل دید، کی ماند خمش

یار را با یار چون بنشسته شد

صد هزاران لوحِ سرّ دانسته شد

 

گذری بر "تلخستان" ولی الله درودیان

گذری بر "تلخستان" ولی الله درودیان

محمدامین مروتی

ولي‌الله دروديان نویسنده و پژوهشگر ادبی متولد سال ۱۳۱۷ در تفرش است. او كارشناسی علوم اجتماعي دارد و در كارنامه‌اش تأليف قریب به ۲۴ عنوان كتاب به چشم می‌خورد. از آن جمله:

در جستجوی سرچشمه های الهام شاعران ، نشر چشمه ، 1369

شاعری با چشمهای آرام  در باره پروین اعتصامی، سال ۱۳۷۷

سرچشمه های مضامین شعر ایرج میرزا ، نشر قطره ، 1380

دهخدا، مرغ سحر در شب تار  ،نشر اختران، 1383 

سرچشمه های مضامین شعر امروز ایران ، نشر نی ، 1385

بازخواني چرند و پرند. انتشارات سوره مهر،1388

نظامی گنجوی و برادران گریم و پنج مقاله دیگر

«اين كيمياي هستي» (درس گفتارهای دکترشفیعی کدکنی راجع به حافظ) به‌كوشش ولي‌الله دروديان. نشر آيدين . تبريز

سرخوردگی سیاسی:

عاشقانه های "تلخستان" زیاد نیستند و دلیل اصلی شاید آن باشد این مجموعه در فاصله سالهای 36 تا 56 سروده شده، که جوّ و رویکرد سیاسی در میان روشنفکران غلبه داشت. تلخستان هم عمدتا حکایت نارضایتی و یاس پس از کودتاست که در شعر غالب شاعران آن روزگار بازتاب داشت. عنوان کتاب نیز بر همین جهت گیری دلالت دارد.  به همین دلیل استعارة "شب" و "کویر" حضوری پررنگ در شعر او دارد:

چرا نمی وزی ای ماهتابِ خستة من

بر این شب، این شبِ اندوهبارِ هول افکن؟...

چه روزها که گذشت و کبوتری ننشست

بر این حصارِ غریبِ غمینِ بی روزن

بر این کویرِ عطشناکی خستگی پرورد

بخند یک نفس ای جویبارِ تَردامن...

و:

درین کویرِ بلا، بیش از این درنگ مکن

که جایِ آبِ روان، عشوة سراب در اوست

و:

در شبِ شومِ این خراب آباد

این سکوتی سیاهِ بی فریاد

آه، ای سرخ! ای طلوع بزرگ!

خونِ شعرم نثار راهِ تو باد

"خواب زمستانی" یک مثنوی زیباست که تصویرِ رشد گیاهی از دل خاک را به دغدغه های اجتماعی می آمیزد:

ای صفای صبح گندم زارها!

ای نسیمِ دلکشی کُهسارها!...

مستِ از خود رفته را هشیار کن

گنگِ خواب آلوده را بیدارکن

خاکِ تاریکِ مرا بر باد ده

دانه ام را قوّتِ  فریاد ده

تا برآید پرغرور و سهمناک

از دلِ زندانِ خوف انگیزِ خاک

نوشد از نور زلالِ پاکِ تو

سرکشد تا پهنة افلاکِ تو

با تو گوید رازِ طوفانیش را

خوابِ تاریکی زمستانیش را...

وارهان جانِ مرا از این مغاک

چند مانده زنده ای در زیرِ خاک؟

استفاده از تعبیر "شهید" برای غلامرضا تختی و علی شریعتی نیز متاثر از همین فضای سیاسی است.

و:

بر ما به سختگیری و محنت گذشت عمر

خرم کسی که رنج جهان، مختصر گرفت

گره خوردگی خیال و عاطفه:

شفیعی کدکنی گره خوردگی خیال و عاطفه در زبانی آهنگین را به عنوان تعریف شعر، پیش می نهد. شعر درودیان از همه این عناصر خاصه خیال و تصویر، بهرة خوبی دارد. تتابع اضافات در کنارِ تشبیهات و تصویرگری های تو در تو و در عین حال آسان یاب و تخیل گسترده از ویژگی های زبان درودیان است:

چون صبح، سر زِ چاکِ گریبانِ شب برآر

تا کی به سر بری پسِ این پرده های تار....

بر تشنه کامِ میکدة او چو بگذری،

ای ابر سیمگون◦ قدح! قطره ای ببار....

و:

 به سیر باغ و بهاران، دلم شکفته نشد

درونِ هر رگِ من، خون صدهزار خزان، جاری ست

شاعر توان هم حسی بالایی با پدیده های طبیعی دارد. "چشمه" از این جهت نمونة ممتازی است:

چون گل خورشید در من می شکفت،

می گشودم چشم خواب اندیش را

خونِ گرمِ روز در من می دوید

باز می جستم نشاطِ خویش را

بال و پر می شست گنجشکی به ناز

در زلالِ آبیِ آرامِ من

نغمه سر می داد و می نوشید شاد

جرعه ها هر صبحدم از جام من...

گه عرق ریزان زِ رنجِ آفتاب،

تشنه ای لب بر لبِ من می نهاد

می تراویدم به کامِ هر گیاه

می دویدم در رگِ هر سبزه شاد....

زبان:

زبان درودیان به جهت واژگانی نیز متمایل به سره سرایی و استفادة فراوان از واژه های پارسی است. نازک خیالی های سبک هندی به اضافه دغدغه های سیاسی در زبانی سره و روان و جاری، تجلی کرده اند و شعرهای او را خواندنی و قابل تامل کرده اند. مثلا این تصویر غریب و زیبا که با تخیلی قوی همراه است و به نوعی نی نامه مولانا را تداعی می کند:

....از رگِ هر برگِ این گلشن خزانی می چکد

می برم از این چمن، بیرون بهارِ خویش را....

ریگ خُردم، سیلیِ سیلم بدین صحرا فکند

خواب می بینم: زلالِ جویبارِ خویش را...

این چنین بر زردی ام، ای سبزِ ناباور مخند!

بارور خواهم نمودن، خشکسارِ خویش را....

و:

خدای را چه کند با ملالِ غربتِ خویش،

ستاره ای که به هفت آسمان نمی گنجد...

زلالِ آینه را اشکی من مکدّر کرد

که سیل گریه درین آبدان، نمی گنجد

کجا به خار و خسِ آشیانه دل بندد

پرنده ای که به کون و مکان نمی گنجد

به جهت رویکرد شعری و فکری، با اخوان و سایه و شفیعی که پل و واسطة  بین شعر کلاسیک و نو اند، نزدیکی بیشتری دارد. خطاب به هوشنگ ابتهاج می گوید:

...تو از تباری خدایان نغمه و غزلی

چرا زِ گلبنِ اندوه، رنگ و بو داری؟

تو ای پرندة شیرین بخوان که خود پیداست

هزار نغمة گلرنگ در گلو داری

عشق و عاطفه:

گفتیم که حجم عاشقانه های درودیان کم است. دو بیتی قالب بهتری برای سوز و گداز عاشقانه است:

لبت خندید، صحرا شد گل افشان

دلم گریید، شد آفاق گریان

نه از آن خنده و این گریه واشد

دلِ تنگم، دلِ تنگِ پریشان

توصیف لحظه های مستی و اشتیاق شاعر برای بوسیدن یار در این "عاشقانه آرام":

این جلوه ها که جان و دل من گرفته است

از برقِ جام و بادة روشن، گرفته است...

تا غنچه های بوسه فشاند دهان دوست،

لب، با هزار حوصله، دامن گرفته است....

تا بادة نگاهِ تو نوشید چشم من

مستیِ دوباره، جان و دل من گرفته است

از تولد دخترش که ظاهرا در فصل بهار به دنیا آمده و نامش(پرستو) هم یادآور قدوم موسم ربیع است، چنین استقبال می کند:

تو با نسیمِ بهار آمدی به خانة من

دمید از نفسِ سبزِ تو جوانة من...

چو بارِ هستیِ خویشت، به دوش خواهم بُرد

تو سیرِ هر دو جهان می کنی به شانة من....

 

 

کم خوردن

کم خوردن

محمد امین مروتی

سعدی در گلستان می گوید:

عابدی را حکایت کنند که شبی ده من طعام بخوردی و تا سحر ختمی در نماز بکردی صاحب دلی شنید و گفت اگر نیم نانی بخوردی و بخفتی بسیار ازین فاضل تر بودی.

اندرون از طعام خالی دار

تا درو نور معرفت بینی

تهی از حکمتی به علت آن

که پری از طعام تا بینی

مولانا هم در دفتر دوم می گوید دهان انسان – چه در خوردن و چه در زیاده گویی-  از سرِ هوای نفس است:

آفت این در، هوا و شهوتست

ورنه اینجا شربت اندر شربتست

این دهان بر بند تا بینی عیان

چشم‌بندِ آن جهان، حلق و دهان

 

غربت شمس

غربت شمس

محمدامین مروتی

مولانا می داند که شمس در بین اصحاب و مریدانش غریب و ناشناخته است. همان گونه که شمس پیش از آن هم ، از خود به مثابة تخم مرغابی سخن می گفت که زیر مرغ خانگی نهاده باشند:

خود غریبی در جهان چون شمس نیست

شمسِ جان، باقیست کو را امس[1] نیست

و چون نمی داند چگونه داد این غربت و ستم بدهد می گوید:

من چه گویم یک رگم هشیار نیست

شرح آن یاری که او را یار نیست

شرح این هجران و این خون جگر

این زمان بگذار تا وقتِ دگر

اما ظاهرا از قول مخاطب به خود می گوید ای مولانا! وعدة نسیة وقت دگر مده و تو به عنوان صوفی باید ابن الوقت و نقد باشی:

صوفی ابن الوقت باشد ای رفیق

نیست فردا گفتن از شرطِ طریق

تو مگر خود مردِ صوفی نیستی؟

هست را از نسیه خیزد نیستی

مولانا پاسخ می دهد این اسرار را باید ضمن حکایات و غیر مستقیم گفت. چون تو وامثال تو تحمل شنیدنش را ندارید که شمس کیست:

گفتمش پوشیده خوش تر سرِّ یار

خود تو در ضمنِ حکایت، گوش‌دار

خوش تر آن باشد که سرّ ِ دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

گفت: مکشوف و برهنه، بی‌غلول[2]

بازگو! دفعم مده! ای بوالفضول!

پرده بردار و برهنه گو که من،

می‌نخُسپم با صنم با پیرهن

گفتم ار عریان شود، او در عیان[3]

نه تو مانی، نه کنارت، نه میان

آرزو می‌خواه، لیک اندازه خواه

بر نتابد کوه را، یک برگ کاه

آفتابی کز وی این عالم فروخت،

اندکی گر پیش آید جمله سوخت

پس:

فتنه و آشوب و خون‌ریزی مجوی،

بیش ازین از شمسِ تبریزی مگوی

 

---

[1] امس: دیروز. کنایه از زمان

[2] غلول: خیانت؛ مکر

[3] عیان یعنی پبش چشم

پرتستانیزم اسلامی و امکان آن

پرتستانیزم اسلامی و امکان آن

محمدامین مروتی

شاید نخستین بار شریعتی بود که از پرتستانیزم اسلامی به عنوان مسیری برای روزآمد کردن و کارآمد کردن دین سخن گفت. لوتر، از حذف واسطه گری روحانیت و کشیش ها و کلیسای کاتولیک سخن می گفت و شریعتی از اسلام منهای روحانیت و انتقال گرانیگاه تفسیر متون از حوزه های سنتی به میان جامعه. پروژه ای که خودش "استخراج و تصفیه منابع فرهنگی" می نامید.

پس از او، این سروش بود که- خواسته یا ناخواسته – به نوعی مدافع این پروژه معرفی شد. اما سروش در جلسات اخیرِ سخنرانی هایی با عنوان "سلوک دیندارانه در جهان امروز" بر تفاوتی بین اسلام و مسیحیت انگشتِ تاکید می نهد که پیش از این سیدجواد طباطبایی بر آن پای می فشرد و آن ساختارِ فقهی تمدن اسلامی و ساختار کلامی تمدن مسیحی است. در نتیجه در جهان اسلام، اصلاح به ناچار باید صبغه و رنگ و بوی فقهی پیدا کند تا به جایی برسد. لذا طباطبایی می گوید این اصلاح باید در خود حوزه ها و از طریق روحانیت و از کانال تبدیل فقه به قانون و حقوق صورت بگیرد. همان کاری که نایینی در مشروطیت انجام داد. اما سروش ضمن اذعان به این تفاوت بین تمدن اسلامی و مسیحی، همچنان باور دارد که نهایتا این کلام است که فقه را مشروب می سازد. لذا پروژة ایشان رویکرد نواعتزالی است.

حقیقت این است اصلاح دینی صرف نظر از پیش فرض های سروش و طباطبایی، در همه جهات دواعی و موانع خود را دارد ولی نه از آن دواعی همه کاری ساخته است و نه آن موانع قادرند پروژه را ناکار و ناکارآمد کنند. این پروژه هم صبغة کلامی دارد و هم صبغة عرفانی و فلسفی و فقهی. هر کس بنا به تخصص و دانش خود در حوزه ای کار می کند و همه این کوشش ها مکمل یکدیگرند.

این تقابل ها، من ساخته و خودساخته است و هم در سروش و هم در طباطبایی وجود دارد. سروش در حوزه عرفان و فلسفة علم و کلام، طباطبایی در حوزة حقوق، منتظری و قابل و کدیور و فیرحی و وسمقی در حوزة فقه هر کدام به سهم خود، بخشی از این پروژه را پیش می برند و سعی شان مشکور است.

 

نگاهی به نظریه وحی دکتر اردستانی

نگاهی به نظریه وحی دکتر اردستانی

محمدامین مروتی

 

اول:  مخلص تئوری اردستانی:

 

1. ماهیتِ رویایی و ناخودآگاهانه وحی :

دکتر اردستانی در تحلیل تئوری رویای نبوی سروش، با رد "متافیزیک وصال" سروش، از منظر روانکاوی لکانی در این بحث ورود می کند.  پیش فرض او قبول ماهیتِ رویایی وحی است اما با خاستگاهی ناخودآگاه نه آگاهانه چرا که خواب اساسا ماهیتی ناخودآگاه دارد. 

در تئوری سروش، آگاهی پیامبر متصل به علم خداست و هر آن چه بر زبان پیامبر جاری می شود عین وحی است. اما در تئوری اردستانی خاستگاه وحی، ناخودآگاه پیامبر است.  اردستانی عیب تئوری سروش را این می داند که اگر آگاهی پیامبر عین آگاهی خدا باشد، تفسیر پیامبر از آن می شود سخن آخر و گشودگی متن و اجتهاد مستمر و روزآمد بلاموضوع می شود و کمکی به حل مسائل مستحدثه نمی شود. اما در تئوری ناخودآگاه، قرآن به عنوان یک متن گشوده نگریسته می شود. 

 

2. تفسیر به مثابة کشفِ ساحت غفلت در زبان:

وفق تئوری لکانی، زبان و گفتار همیشه چیزی می گوید و چیزی هم نمی گوید که بدان "غیاب" یا "غیبت" یا "غفلت" و به تعبیری گمشده متن گفته می شود. تفسیر قرآن در روایت اردستانی عین جستجوی غیاب و ساحت غفلت است. مثلا توصیفات بهشت نشان می دهد که پیامبر در شرایط جغرافیایی خشک و گرم می زیسته یا نگاه اعراب به زن چگونه بوده است یا نسبت حضرت ابراهیم با ادیان ابراهیمی چگونه بوده یا داستان خلقت بشر و هبوط او چه می خواهد بگوید و از این قبیل. این اطلاعات از "واکاوی و واسازی زبان" به عنوان حامل ساحت غفلت به دست می آید که در روانکاوی لکانی، از ناخودآگاه بشر نمایندگی می کند.

 

3. فریب سازنده زبان نزد لکان:

در روانکاوی لکانی به عکس روانکاوی فرویدی، ناخودآگاه ساحت عقده های فروخورده و سرکوب شده نیست بلکه ساحت غیاب و ناکجاآبادی است که مسیر تاریخی رشد معرفتی بشر وابسته بدان است.  درست است که نهایتا انسان فریب زبان را می خورد ولی این فریب به نوعی سازنده است و نه مخرب.  به محض این که متوجه فریب زبان می شوی، یک قدم به جلو برداشته ای و اساسا تمام قدم هایی که بشر به جلو برداشته، عین توجه و التفات و اشراف پیدا کردن به همین فریب است. اردستانی می گوید:

"...امر پنهان به عنوان یک واقعیت پشت پدیدارها ،فریبی است که ما از خودمان می خوریم که بتوانیم به زندگی ادامه دهیم..."

"شبان در متافیزیک ناچورالیستی و طبیعی خود راحت و آسوده است که ناگهان موسی همچون ترومایی از راه می رسد و بر او نهیب می زند و کفرش را به رخ می کشد. در اینجا شبان یک مرحله را پشت سر می گذارد و بعدتر نه تنها در متافیزیک دوگانه گرای کلامی موسی نمی ماند بلکه مرحله بالاتری را هم تجربه می کند ."

 

دوم: رئوس نقد اردستانی به تئوری سروش:

 

اردستانی در نقد تئوری سروش می گوید:

 

1. خدا عرب نیست:

"پیامبر هر چه هم تلاش کند و آگاهی به این موضوع داشته باشد ،نمی تواند فراتر از ساخت های زبانی برود. . . . بنابراین این طور نیست که پیامبر ابتدا تجربه ای داشته باشد و سپس آن را در قالب زبان بریزد. این تجربه از همان ابتدا در ساخت زبان عربی شکل گرفته.  ناخودآگاه اگرچه بی زمان است ،اما بی زبان نیست. . . خواب های ما هم به زبان مادری مان است. این مسئله ، فرض وحدت وجودی را زیر سوال می برد. در نظریه فرض شده که پیامبر به درجه ای از بی خود شدن می رسد که گویی با خدا یکی می شود . گویی زبان خدا عربی بوده است ."

 

2. متن محوری به جای سوژه محوری:

سروش می گوید پیامبر تصویر جهنم و بهشت را مطابق ذهنیاتش می دیده. اردستانی می گوید پیامبر نگرشی رئالیستیک از این مشاهدات داشته که با تحلیل متن، گشوده می شود نه با تحلیل ذهن پیامبر:

"نظریه سوژه محور "رویای رسولان "با انتقال متن به درون ذهن و آگاهی پیامبر ،متن را نادیده می گیرد و ناخودآگاه "متن "را فراموش می کند. "رویای رسولان "نظریه ای است به شدت سوژه محور و این سوژه محوری باعث می شود که خود متن در حاشیه قرار گیرد. آن وقت به جای توجه به ناخودآگاه جمعی قوم عرب ،احوالات محمد برایمان مهم می شود.."

سروش می گوید خواب پیامبر از بیداریش به حقیقت نزدیک تر است:

"پیامبر در تجارب وحیانی اش ، با خدا و جهان یکی می شود . تجربه وحی در نزد محمد ، عین حقیقت است چون فارغ از قید و بندهای عالم بیداری است . قوانین بیداری در خواب صادق نیستند. گویی رویای محمد از بیداریش، به حقیقت نزدیک تر است. برخلاف ما انسانهای معمولی که عالم بیداری را به حقیقت نزدیکتر می دانیم تا خواب . "

"خدا سخن نگفت و کتاب ننوشت، بل انسانی تاریخی به جای او سخن گفت و کتاب نوشت و سخنش همان سخن او بود. تو گویی الوهیت در پوست بشر رفت و بشری شد، و ماورای طبیعت، جامۀ طبیعت به خود پوشید و طبیعی شد، و ماورای تاریخ، پا به عرصۀ تاریخ نهاد و تاریخی گردید.  "

اردستانی در پاسخ می گوید:

"نظریه بدون اینکه آگاه باشد ،جایگاه محمد را بالاتر از متن قرار داده است. از نظر رویای رسولان ،ارزش حقیقی تجربه محمدی بیشتر از متن آن است . به این دلیل است که می گویم رویای رسولان" پیامبر محور "است و نه "متن محور.

از نظر ما رویا تظاهری از ناخودآگاه است . انسانی که آگاهیش عین حقیقت باشد ،اصلا رویا نمی بیند . ما رویا می بینیم ،چون فکر می کنیم ،حقیقتی بالاتر و ورای عالم بیداری و روزمره وجود دارد."

سروش می گوید راه فهم خواب تعبیر آن توسط مفسران است. اردستانی جواب می دهد:

"فرض اساسی در تعبیر رویا این است که مُعبّر چیزهایی را می داند که رویابین از آن خبر ندارد . یوسف جایگاه بالای خود را در نزد فرعون به این دلیل پیدا کرد که رویای او را تعبیر کرد و چیزهایی از آن رویا بیرون کشید که رویا بین خودش به آن آگاهی نداشت . اصولا رویا ساحت غفلت فرد است . اگر ما به امری آگاهی داشتیم که به شکل رویا آن را تجربه نمی کردیم . و نیز این فرض غلطی است که در نزد ذهن آدمی ارزش حقیقی رویا بیشتر از اندیشه های بیداری است. اگر ما در رویا با حقایق بیشتری تماس داشتیم که اصلا بیدار نمی شدیم ....این که ما به دنبال تعبیر رویا هستیم ، نشان می دهد که به دنبال حقیقت بالاتری هستیم و گرنه اگر در رویا آگاه می شدیم این حقیقی تر از بیداری است که خود را به زحمت تعبیر آن نمی انداختیم. بنابراین همین که به دنبال تعبیر رویا می رویم می خواهیم از تاریکی و ابهام رویا به طرف شفافیت و نورِ روز برویم... یکی از نتایج ناخواسته رویای رسولان ،تغییر مرجعیت قدرت از متن به جای دیگری است. "

 

3. قدرت یک متن در تفسیرپذیری آن است:

"بر خلاف صاحب نظریه رویای رسولان که معتقد است قرآن آن است که در آگاهی و ادراک پیامبر بود، من معتقدم که متن قرآن واقعیتی اضافه و مازاد بر آگاهی پیامبر دارد که حتی پیامبر هم به آن غافل بود . ما به واسطه تحلیل می توانیم به این موضوع پی ببریم که در قرآن حقایقی هست که در نزد پیامبر به صورت روشن نبوده است و این اتفاقا راه را بر تفسیر و تعبیر قرآن تا ابد می گشاید. اگر نظریه رویای رسولان را درست فرض کنیم ، بر اساس آن پیامبر بالاترین مفسر و آگاه از قرآن بوده در این صورت باب تعبیر و تفسیر قرآن بسته می شود. در صورتیکه بر اساس رویکرد متن محورانه من، هیچ گاه باب تفسیر قرآن بسته نیست و ما پیروان قرآن می توانیم به  اموری در قرآن پی ببریم که شاید برای پیامبر روشن نبوده است . فرض مقابل آن راه را بر تفسیر قرآن می بندد....ما به عنوان مفسران بعدی قرآن در جایگاه مرجعیت بالاتری از نظر قبلی ها هستیم و اصلا تفسیر همین معنا را دارد . اینکه تن به تفسیر مجدد می دهیم نشان از آن دارد که ابهاماتی در تفاسیر قبلی هست که ما قصد روشن کردن آن را داریم . بر این اساس یا باید بپذیریم که تفاسیر و تعابیر پیامبر و قدما درست ترین تفاسیر بوده اند و باب خوانش مجدد از متن را ببندیم که وارد اندیشه وهابی گری می شویم که درست ترین تفسیر را تفسیر سنت رسول الله می داند و حق تفسیر را از دیگران می گیرد که این به مرگ متن می انجامد و یا معتقد به تفسیر مجدد می شویم تا قرآن برای ابد زنده بماند ."

"اینطور هم نیست که وقتی صحبت از تحلیل روانکاوی می شود پای بیماری به وسط بیاید . بر اساس رویکرد من ،ما باید خود تجربه وحی را داخل پرانتز بگذاریم چون اصلا به آن دسترسی نداریم . ما با یک متن سروکار داریم که برای ما باقی مانده.... اینکه متون را به دو دسته مقدس و نامقدس تقسیم کرده اید از همان ابتدا جهت گیری کرده اید . من این دوگانه را نمی فهمم و البته می دانم که این دوگانه پیش فرضی متافیزیکی از باقیمانده های شیوه اندیشیدن افلاطونی است . قدرت یک متن در تفسیرپذیری آن است و اهمیت یک متن در خوانش های مکرر از آن است ."

"البته که تفسیر کار هر بقال و قصابی نیست . متدولوژی خاص خودش را دارد. در کنار ابزارهای زبانی و تاریخی و معرفتی قبلی که برای تفسیر متن لازم است و در سالهای اخیر هم معرفت شناسی و علم مدرن به آن اضافه شده است ،من هم معتقدم باید ریشه شناسی و روانکاوی و تاریخ و اسطوره شناسی هم به آنها اضافه شود ."

 

4. در ساحت زبان پیامبر یک بشر است:

اردستانی تاکید می کند که ماهیت زبان در تاخیر معنا و فریب است و پیامبر نیز از طریق زبان با امتش رابطه برقرار می کند و این ضعف و نقصی برای او نیست و خطاب به منتقدان خود می گوید:

"قرآن به صراحت پیامبر را فردی از ابنای بشر می داند:

الحَقُّ مِن رَبِّكَ فَلاتَكُونَنَّ مِنَ المُمْتَريِنَ (بقره /۱۴۷)

فَاصبِرْ اِنّ وَعْدَاللّهِ حَقٌ وَ اسْتَغْفِرْ لِذَنْبِك وَ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكِ بَالعَشِّي وَ الأبكارِ (مؤمن ۵۵)

عفَي اللّه‏ عَنكَ لِمَ أذنتَ لهم حتّي يَتبيّنَ لكَ الّذين صدَقوا و تَعلمَ الكاذِبين(توبه/۴۳)

معنای این خطابها چیست؟ اگر توصیه به صبر شده ،اگر توصیه به عجله نکردن شده ،اگر توصیه به طلب عفو شده ،آیا اینها تعیین حدود "مثلکم "نیست؟...مشکل اینجاست که شما نمی توانید شجاعت این را داشته باشید که در مورد حدود "مثلکم "فکر کنید و گرنه خودتان هم اسباب و لوازم معرفتی آن را دارید . از طرفی نمی خواهید این فاصله و شکاف را در اندیشه و رفتار پیامبر با انچه مدنظر خدا بود بپذیرید و از طرف دیگر هم نمی توانید رای رویای رسولان را که خدا و پیامبر را یکی کرده است بپذیرید . اتفاقا وجود همین توصیه ها و حدود رفتاری و فکری ذکر شده در قرآن، ابطال کننده نظریه رویای رسولان است که اگر بر اساس ان نظریه وجود و اندیشه پیامبر با خدا یکی شده است ،پس دیگر چه نیازی به توصیه رفتاری و اخلاقی ."

"پیامبر دعا می کردند که اللّهم اَرِنی حقایق الاشیا ،خود همین کلام نشان می دهد که همواره شکافی بین آگاهی و شناخت پیامبر از حقیقت وجود دارد. ما به عنوان مسلمان موظفیم این پیام را به زبان معاصر از خود متن بگیریم."

5. معنای وحی:

"با توجه به متن قرآن ،وحی اعم از هر نوع شهود عقلی و هنری و نیز کلامی و غیر کلامی (تصویری) و نیز هر نوع کارکرد طبیعی موجودات و نیز امیال شهوانی آنها هم وحی محسوب می شود . ...اما تفاوت در کجاست؟ از نظر ما تفاوت در شدت انواع وحی بوده است . وحی آشکار شدن امر پنهان است و این آشکارگی به انواع مختلف است . گاهی نشانه ای شهودی ،امر پنهانی را آشکار می کند . و گاهی دریافتهای عقلی اشکار گر این امر مستور هستند . نبوت هم از اشکال این اشکارگی است. ...به این ترتیب اگرچه باب نبوت با پیامبر اسلام بسته شده است ،اما باب وحی همچنان باز است اگر وحی را در معنای وسیعتری که اینجا توصیف شد ،در نظر بگیریم و هدایت الهی هم همین است . حرکت از تاریکی به طرف نور . (ظلمات الی النور ).  اگر معانی ذکر شده فوق را برای وحی در نظر داشته باشیم به نظر تا زندگی هست ،وحی هم هست . و وحی هم همین زنده شدن مداوم است ."

 

سوم: تحلیل روانکاوانه دکتر اردستانی از زبان قرآن:

 

1. دین ابراهیمی و فطرت و دین حنیف:

اردستانی می گوید انسان بر فطرت خاصی آفریده شده. فطرت معنای دوگانه ای دارد: آفرینش و شکافتن:

" قرآن معتقد است که انسان در شکافتگی و دوگانه گی اش خلق شده است."

سپس در واکاوی معنای دین حنیف می گوید: "حنیف از ریشه حَنَفَ به معنای گرایش از گمراهی به راه راست است."

و نتیجه می گیرد:

"با ریشه یابی و تحلیل واژه های فطرت و حنیف در آیه مذکور ،می توانیم نتیجه بگیریم که ابراهیم ،کاشف گناه در تاریخ آدمی بوده است. ابراهیم را از این جهت پدر ایمان گویند که گناه را در مفطوریت خود در دوگانه گی خود ،کشف کرده. در قاموس قرآن ابراهیم نخستین کسی است که به فطرت (شکافتگی) وجودی خود آگاه شده است و این کشف همان کشف گناه بود. ابراهیم از آن جهت نخستین مومن به خدا بود که کاشف گناه بود."

"خلقت و فطرت هم چیزی جز "عَلم الآدم الاسما کلها" نبوده . آنچه باعث این فطرت و خلقت یا تقسیم شدگی در انسان می شود یادگیری نام هاست. یعنی خود زبان. در فرآیند رشد انسانی، زبان مندی مرحله مهمی است....بازگشت به ابراهیم در اسلام به معنای بازگشت به خاستگاه تجربه اولیه و ناب بوده است. تکراری از تجربه اولیه در نزد ابراهیم؛ البته به زبان عربی و برای قوم عرب. اگر اسلام تکرار و بازگشت به خاستگاه اولیه و تجربه بنیادی ابراهیم در بین النهرین باشد، آن وقت با کنار زدن سنت های بعد از آن می توان به آن تجربه اولیه دست پیدا کرد."

 

2. تحلیل روانکاوانه "نام خدا":

"الله و هو و ایل همه نام های متفاوت یک خدا هستند که در تجربه اولیه تجربه نور بوده است. ابراهیم از این خاستگاه بلند شده است. برای کشف خاستگاه این تجربه، باید نمادهای سنت های عبری و عربی را نقد کرد تا به آن تجربه اولیه و بنیادی دست یافت . "

"سومریان نخستین قومی بودند که خدا را نامیدند....اکدیان که نیای قومی اعراب و عبریان بودند خاستگاه ادیان ابراهیمی بودند . اولین قوانین بشری که از کتیبه حمورابی کشف شده است متعلق به این قوم بوده است. نگاهی ریشه شناسانه به زبان اکدی ما را متوجه ریشه گرفتن زبان های عبری و عربی از این زبان می کند . مثلا بررسی ضمایر شخصی در زبان اکدی نشان می دهد که ریشه های زبان عربی و عبری از این زبان بوده است....همین شباهت را ما در زبان عبری و اکدی می بینیم. تلفظ ضمایر در این سه زبان خیلی شبیه هم می باشد و نکته اصلی که مورد نظر ماست ضمیر سوم شخص در این سه زبان است که برای جنس مونث و مذکر جدا شده است...که برای آن از لفظ "آن"استفاده می کردند . در زبان اکدی این لفظ به ایلو illu تغییر شکل داد و در عبری ایل و در عربی الله نامیده شد....در تورات از یعقوب با عنوان اسرائیل (کشتی گیرنده با خدا) نام برده شده.... در زبان عبری برای اشاره به سوم شخص از لفظ هو استفاده می شود....اصلا هو به معنی ضمیر، معنی ندارد که منادی واقع شود، ولی هو در مورد خدا منادی واقع می شود و می گوییم: یا هو، یا من لا هو الا هو...."

"مرتضی مطهری در اشنایی با قرآن ص  ۱۸۵_۱۸۶ می نویسد:

«قل هو الله احد» نباید خیال کنی ضمیری به کار برده ای -مثل اینکه هو را در جاهای دیگر به کار می برند- اسمی از اسماء الهی را بیان کرده ای."

"من زبان عربی و عبری را با زبان اکدی مقایسه کردم نمونه ای از متن قانون حمورابی را در متن مقاله آوردم که شباهتش با عربی کاملا واضح است. اکدیان قومی  از کنعانیان بودند. علم ریشه شناسی کاملا به این امر آگاهی دارد که زبانهای عربی و عبری از زبان اکدی گرفته شده اند . مثلا مقایسه ضمایر در دو زبان عربی و عبری کاملا به هم شبیه هستند . بابلیها برای خدا از ایل استفاده می کردند که در زبان اکدی ایلو خوانده می شود به معنای نور و درخشان که آن هم از آن سومری گرفته شده که آن هم به معنای نور بوده و خدای آسمان سومری ها بوده است....در زبان های عبری و کنعانی ایل به معنای خداست . کنعانیان برای نامیدن خدا از این واژه استفاده می کردند حتی نام شهر بابل هم از این واژه گرفته شده باب-ایل دروازه خدا . در زبان اکدی ایل یا ایلو به معنای نور و درخشانی است . الله معرب مذکر این واژه است . هو نام ضمیر سوم شخص که در قرآن و تورات امده هم نشان از سوم شخص دارد. در عربی و عبری سوم شخص مذکر از مونث ضمایر جدا استفاده می شود (هو هی )صوتی که فرستادم تلفظ ضمایر در زبان عبری بود . "

تحلیل روانکاوانه "نور":

"آن درخت پربرکت که از روغن او اين همه نورانيترها پيدا شده است، ابراهيم عليه السلام است.  چون در آيه شريفه آمده است آن درخت نه شرقي است و نه غربي.  مقصود اين است که “ما کان ابراهيم يهوديا ولا نصرانيا.” ابراهيم نه به راست متمايل بود و نه به چپ.  نه طريقه انحراف يهود را داشت و نه طريقه انحراف مسيحيت را.  بلکه بر حق و در جاده حق بود.  “ولکن کان حنيفا مسلما (مطهری تفسیر آیه نور)

سفر در تاریخ و زبان و تحلیل آن و نیز پس زدن لایه های سطحی آن ها ما را به سرچشمه و خاستگاه ایمان ابراهیمی که "نور"بود رساند . جایی که هستی - نور، به هستی-زبان تبدیل می شود .  جایی که نخستین بار این نور نامیده شد "آن"یا "او" از این پس زبان جای آن نور را می گیرد.

 

3. تحلیل روانکاوانه توحید:

به نظر دکتر اردستانی توحید نوعی تجمیع رانه های لیبیدو در هیئت یک ابژه است و معاد نوعی به تعویق انداختن لذت. به تعویق انداختن لذت ماهیت زبانی دارد چرا که گمشده و ساحت غیبت را به آینده نگری پیوند می دهد:

"هدف از یکتاپرستی ، تجمیع لیبیدو در یک ابژه بوده است. آن هم ابژه ای دور از دسترس که حسرت وصال به آن جز از طریق تعویق میل امکان پذیر نیست ‌. اتفاقی که در ادیان ابراهیمی افتاد اولا تجمیع این نیروها که قبلا در صورت خدایان متعدد ،خدای آسمان زمین و اعماق زمین (در نزد سومریان و اکدیان قبل از ابراهیم) بوده در نیرو و ابژه واحدی که متعالی می شود نه قابل دیدن است و نه لمس کردن فقط صداست که آن هم توسط افراد خاصی شنیده می شود ‌....تجمیع دوم که به نظرم خیلی مهم است انتقال نیروهای مرگ خواه به آن سوی مرگ و زنده شدن دوباره است . به عبارت دیگر این انتقال خودش زیربنای تعویق لذت می شود. اگر لذتت را به تعویق بیاندازی، آن سوی مرگ، لذت بزرگتری نصیب تو خواهد شد. وعده ای بزرگ برای تعویق.....در خود میل این آگاهی وجود دارد که برای جاودانگی باید خودت را به تعویق بیاندازی . 

بنابراین دو باور بنیادی دین (یکتاپرستی و معاد)در جهت حفاظت میل و لیبیدو از خودش بوده تا جاودانه شود. "

 

4. تحلیل روانکاوانه هبوط:

اردستانی می گوید آموزش علم الاسما همان آموز زبان به آدم است و آموختن زبان به معنی ورود آدم به ساحت نمادین یا نام پدر است. چیزی که ملائکه نمی دانستند. خدا آدم را از خوردن میوه معرفت یا جاودانگی (شجره خلد) منع می کند و شیطان در نماد مار او را تشویق به خوردن و جاودانگی می کند. سرپیچی آدم همان و نمایان شدن عورتش همان. عورت نیز کانال ادامه نسل و جاودانگی است و مار هم سمبلی جنسی:

"در آیات ذکر شده در سوره بقره که واقعه خلق انسان و رانده شدن را توضیح می دهد تکیه اصلی بر یادگیری زبان بوده است . به تصور ما آن رخ داد بنیادینی که باعث وسوسه از(نادیده گرفتن) نهی الهی شد خود همین یادگیری زبان و نامیدن بوده است...آنچه فرشتگان نمی دانند و خدا می داند همین توانایی زبان داشتن و نامیدن در انسان بوده است...نهی بدون یادگیری زبان ،معنا نداشته . آدم ابتدا باید نامها را می دانست تا از شئ خاصی نهی شود .... ابژه نهی "شجره خلد"در قرآن آمده ،در تورات درخت معرفت نامیده شده.... خلد در لغت به معنای جاودانگی بوده است. به عبارتی خداوند خواسته مردن و پایان پذیر بودن را آموزش بدهد....نمادشناسی تعبیر رویا در روانکاوی به خوبی با نمادهای مار و مرگ آشناست و نماد ارزوی رابطه جنسی است. بنابراین نهی صادرشده از سوی خداوند ،نهی عمل جنسی بوده است به این جهت است که به مجرد سرپیچی، آدم و همسرش متوجه بخش های جنسی بدن خود می شوند و به واسطه شرم از آن با برگ درختان آن را می پوشانند. این که آن ها تاکنون آگاهی به این بخش از بدن خود نداشتند چون لباسی بر تن نداشتند و شرمی هم نداشتند و فقط بعد از سرپیچی از نهی، به واسطه شرم آن ها را پوشاندند، نشان می دهد که نهی، نهی از رابطه جنسی بوده است. آدم به واسطه سرپیچی از نهی رابطه جنسی، نخستین بار با گناه آشنا شد و بعد از پشیمانی ،درخواست توبه کرد. بعد از این ماجرای هبوط پیش می آید ....اگر سرشت ابتدایی آدم از خاک و گل بوده است، بنابراین هبوط به زمین نوعی بازگشت به جایگاه اولیه هم بوده است ."

 

5. آغاز خلافت و امانتداری و مسئولیت بشر:

"آدمی با بازگشت به زمین ،مسئول زمین می شود که قرآن از آن تحت عنوان خلیفه الله یاد می کند . مقام خلافت مقام مسئولیت است ، از این پس آدم ،مسئول اعمال خودش است و خودش باید جواب بدهد. رنجی که آدمی از گناه جداکننده و هبوط می برد از همین مسئول بودن است. بار این مسئولیت به قدری سنگین است که هیچ موجودی آن را نپذیرفت. از آن پس آدمی در جستجوی بهشت دوران پیشا هبوطی ،پیش از اینکه مسئولیتی داشت ،پیش از نامیدن ، همواره خیال پردازی می کند . ابژه های میل را یکی یکی پشت سر می گذارد و راضی نمی شود، غافل از اینکه این نارضایتی ریشه در هبوط و جدایی از اصل اولیه اش دارد."

6. پیمان الست:

"غافل از اینکه هنوز هم نمی توان به درخت خلد نزدیک شد تا زمان مردن...این پیمانی است که خداوند در عهد الست از ادم گرفته است. نهی جنسی فقط با مرگ و زنده شدن دوباره آدمی برداشته می شود...تاریخ انسان از زمانی شروع شد که شروع به نامیدن کرد. آنچه پیش از نامیدن و زبان بشر بوده نه تاریخ که پیشاتاریخ بوده و قابل اعتنا نیست ....تاریخ دین ،تاریخی بوده در داخل زبان . لحظه شروع دین لحظه شروع نامیدن بوده است آن جا که بشر ابتدا خدا را توانست در داخل زبان بنامد، دین شروع می شود ."

"می توان داستان آدم را اینگونه فهمید که انسان ابتدا در بهشت زندگی می کرده و طی یک گناه به زمین پرتاب شده است . از این نظر گناه ،همان قانون نمادین جهان است . امری ناقص و مشکل دار. سوژه در کوشش های بعدی تلاش می کند از این گناه خود را خلاص کند . بنابراین بر اساس فشار نیروی آن خاطره آغازین و نقصان قانون نمادین ، همواره تلاش می کند دوباره به جایگاه اولیه خود بازگردد. این گمشده یا به قول روانکاوی ژوسیانس ،همواره دوراز دسترس باقی می ماند."

 

چهارم: نقد مواضع اردستانی:

 

تحلیل های روانکاوانه و رمزگشایانه دکتر اردستانی از نام خدا، توحید، هبوط بشر، خلیفه اللهی انسان و سایر ماجراهایش، در خور تاملات جدی است هرچند پاره ای از آن ها نیز پیش از این توسط محققین دیگر بیان گردیده است. اما نقدهای جدی نیز به نقطه نظرات ایشان وارد است. من جمله:

 

1. زبان اردستانی:

بارزترین اشکال اردستانی مشکلات نگارشی و نداشتن فصاحت و بلاغت در ابلاغ این معانیِ غامض و دشوار است. امیدوارم که ایشان با کار روی دستور زبان این نقیصه را رفع کنند. به خصوص که گفتار ایشان بیش از هر چیز بر نقش زبان در فریب انسان متمرکز است.

 

2. نسبت گفتمان و قدرت:

اردستانی در تمایز بین گفتمان و علم و فلسفة روانکاوی می گوید:

"از نظر من حجت متن نه با سازگاری و عقلانی بودن گزاره هایش، که با قدرتش مورد سنجش قرار می گیرد.  در مورد گفتمان ها یا دین ها یا پارادای مهای بزرگ علمی، نمی توان از درستی نادرستی سخن گفت بلکه حجت و مشروعیت آن ها در قدرت آن هاست....اعتبار گفتمان روانکاوی بر صدق و کذب گزاره های آن نیست. گفتمان ها گزاره هایی از جنس صدق و کذب نیستند بلکه تغییر نگاه آدمی هستند...روانکاوی ادعای خداشناسی بهتر ندارد. روانکاوی ،آگاهی به فریب ذهن است....روانکاوی گفتمان نقد قدرت است‌. نظریه رهایی است. ...همه سخن ما این است که ما مشروعیت مرجع نداریم و هریک از گفتمانها بسته هایی از خواست قدرت است.....اگر امکان خلاصی از پیش فرض ها وجود ندارد پس همیشه سطحی از توهم باقی می ماند. از این جهت است که روانکاوی معتقد است فقط مرگ این مسئله را تمام می کند. با مرگ توهم پایان می یابد...ما نمی توانیم از متافیزیک خلاص شویم مگر این که از خودمان خلاص شویم. داشتن خدا برای ادامه زندگی لازم است. لاکان می گوید یا پدر یا بدتر.  من می گویم یا خدا یا مرگ و جنون . "

"نه تنها تعابیر حال از تفسیر و تعبیر گذشتگان در غفلت کمتری است بلکه مهمتر تعبیر آیندگان است که غافلانه های کمتری نسبت به تعابیر معاصر دارند....مثلا ما امروزه به مدد کشفیات باستان شناسی و اسطوره شناسی سومری، درک بهتری از طوفان نوح داریم . چون از چنین طوفان بزرگی در نوشته گیلگمش هم سخن به میان آمده....وقتی توجه به مضامین طوفان بزرگ و گیاه جاودانگی و مار در این اسطوره می کنیم متوجه شباهت آن با متون تورات و قرآن می شویم . مثلا مار حیوانی است که در تورات حوا را می فریبد."

 

پوپر، داروینیسم و روانکاوی را علم نمی دانست چون قابلیت تحقیق و ابطال پذیری نداشتند.  اردستانی با تایید نظر پوپر، داروینیسم، روانکاوی و همچنین دین را یک گفتمان می داند که ناظر به آینده اند. ناظر به میلی هستند که به آینده گشوده اند. ناظر به قدرت اند نه حقیقت.

به نظر نمی رسد این تقسیم بندی ها دقیق باشند. داروینیسم با بسیاری از یافته های آناتومیک، جنین شناسی، ژنتیکی و باستان شناسی تقویت شده و می تواند با یافته های نقیض، تضعیف شود. ویژگی روانکاوی این است که قابلیت تحقیقش، به مقدار زیاد نیاز به درونگرایی و درون بینی و مراقبه نفس دارد. ولی انسان می تواند با همین معیارها، گزاره هایش را بپذیرد یا نپذیرد. از سوی دیگر حتی علوم طبیعی نظیر فیزیک و شیمی هم بدون فرضیه سازی و نظریه پردازی و قالب سازی و حتی اسطوره سازی کارشان پیش نمی رود. این کاری است که روانکاوی و حتی دین هم می کند. تئوری داروین و فروید و حتی تئوری خدا، فرمول بندی هایی برای درک بهتر جهان و تسهیل و تنظیم ارتباط با آنند. در علوم انسانی، تئوری پردازی میل به گفتمان سازی و پارادایم سازی می کند و این چیزی از علم بودنشان کم نمی کند.  هیچ علمی مثل علم دیگر نیست و هر علمی اعتبار خود را دارد و اعتبارش را از روش شناسی خاص خودش کسب می کند. سخن نهایی و فیصله دهنده در این مورد این است که در تحلیل نهایی، علم تجربی هم یک گفتمان ناظر به قدرت است و حقیقت، محک و سنجه ای جز افزایش قدرت و کنترل بشر نسبت به ابژه ندارد. لذا تمایز بین گفتمان و پارادایم از سویی و علم تجربی از سوی دیگر را هم باید واسازی کرد تا یک دوگانه کاذب دیگر نساخته باشیم.

ریکور معتقد بود از آن جا كه علوم ، ويژگي هاي متدولوژيك خود را دارند ، نمي توان به صرف تفاوتِ روش تحقيق و تحليل ِ روانكاوي نسبت به علوم ديگر ، آن را از زير مجموعه ي علوم ، خارج كرد.  اين خطاي روش شناختيِ مكرري است كه اصحاب انديشه قبلا هم مرتكب آن شده اند.  مثلا كوشش براي تبيين علوم زيست شناختي بر پايه ي مفاهيم فيزيكي و حتي مكانيكي در قرون 18 و 19 كه صد البته به شكست انجاميد.  اصولا هر چه پديده ها متكامل تر و پيچيده تر شوند ، ويژگي هاي روش شناسانه ي متفاوت تري را هم مي طلبند.  ريكور معتقد است كه در متدولوژي روان كاوانه، تحليل گر مي كوشد"منظومه اي تفسيري" از ذهن و زبان و نوعي "فرضيه" براي توضيح آن ها پيدا كند و در اين راه از پيش فرض هاي ذهني اش شروع مي كند .  هرمنوتيك ديرينه شناسانه بر پاية حدس زدن و شك كردن استوار است و تنها پس از آن است كه با رويكرد تحليلي و روش تجربي نيز در مي آميزد .  علي رغم اين كه پوپر منتقد روانكاوي است ، ولي او هم گفته بود كه شناخت از پيش فرض ها و حدس ها شروع مي شود و با ابطال ها ادامه مي يابد و ماحصلِ تركيبي از مجموعه ي ساحت هاي شهودي، حسي و عقلي با هم است.  ریکور می گوید روانكاوي از نوع هرمنوتيك گذشته نگر يا ارجاعي است و دين از نوع هرمنوتيك آينده نگر.  در روانكاوي ، تمِ اصلي "گناه" است و در دين "بخشايش" و" تسلي" .

اصولا مسیر تحول و تکامل علمی – هم در علوم انسانی مثل روانکاوی و هم در علوم تجربی- از همان راهی کمی گذرد که کوهن و بعدها کواین ترسیم کرده اند. اگر معرفت را کره ای تصور کنیم، تحول گفتمان ها تدریجی است. از لایه های نرم بیرونی به لایه های سخت تر درونی حرکت می کند تا جایی که ناکارآمدی گفتمان موجود باعث جانشینی گفتمان بعدی می شود. این تکمله کوهن و کواین در باب تئوری ابطال پذیری پوپر، نقاط ضعف آن را پوشش داد و برطرف کرد.

 

3. ماهیت رویایی وحی :

کل فرضیه اردستانی بر ماهیت رویایی وحی بنا شده که در این موضع با سروش اشتراک نظر دارد. اما تعبیر زبان لکانی را بر تعبیر خواب فرویدی ترجیح می دهد و به قول خودش متن محور می شود. ایشان به قول خودش رویا را در اپوخه (پرانتز) می گذارد تا با رویکردی پدیدار شناسانه به سراغ متن برود.

اما همان گونه که پاره ای ناقدان ایشان و سروش گفته اند به لحاظ تاریخی، وحی در هنگام رویا جنبه استثناء داشته و حالت عمومی گرفتن وحی در بیداری بوده است. ضمنا این ملاحظة یکی از منتقدان سروش هم قابل اعتناست که اگر وحی در حالت خواب بود، وقتی از پیامبر در مورد روح یا قیامت می پرسیدند جواب نمی دادند که این ها مربوط به خداست و من نمی دانم.

اما نقد خود دکتر اردستانی به سروش که اگر نقصی در خودآگاه بود؛ مراجعه به ناخودآگاه لازم نمی آمد، منطقی است. خدا ناخودآگاه ندارد ولی پیامبر دارد. پس وحدت آگاهی آن ها –وفق تئوری سروش- موضوعیت ندارد.

ضمنا تئوری سروش هم به رغم نظر ایشان راه تفسیر را نمی بندد بلکه راه را برای مفسران معبر-نظیر خود دکتر اردستانی- هم باز می کند. گو این که اصل ماهیت رویایی وحی با واقعیات تاریخی نمی سازد.

 

4. معنای گناه و مرگ:

 اردستانی می گوید:" ابراهیم از آن جهت نخستین مومن به خدا بود که کاشف گناه بود."

 اما او نسبت بین فطرت و حنیف و گناه را به خوبی باز نمی کند و سربسته از کنارش می گذرد. همین طور دلیل قانع کننده ای برای ارتباطی که بین عهد الست و مرگ برقرار می کند، عرضه نمی کند.

حرفی از ان هزاران.....

آیه هفته:

به هم سوءظن نداشته باشید. در احوال یکدیگر فضولی نکنید و از غیبت یکدیگر دست بردارید:

سوره حجرات آيه  12: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِّنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضاً أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ ‏: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، از گمان فراوان بپرهيزيد. زيرا پاره‌اى از گمانها در حد گناه است. و در كارهاى پنهانى يكديگر جست و جو مكنيد. و از يكديگر غيبت مكنيد. آيا هيچ يك از شما دوست دارد كه گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس آن را ناخوش خواهيد داشت. و از خدا بترسيد، زيرا خدا توبه‌پذير و مهربان است.

کلام هفته:

در دنیا هیچ چیز پایدار نیست و اگر انسان توقع بقای چیزی را داشته باشد، احمق است. اما اگر از آنچه که برای مدت کوتاهی دارد لذت نبرد، از آن هم احمق‌تر است...                            سامرست موام / لبه تیغ

شعر هفته:

روزگارا ! قصد ايمانم مكن

زآنچه مي‌گويم پشيمانم مكن

گر بدي گيرد جهان را سربه سر،

از دلم امّيد خوبي را مَبَر

پاي اگر فرسودم و جان كاستم،

آن چنان رفتم كه خود مي‌خواستم

هر چه گفتم جملگي از عشق خاست

جز حديث عشق گفتن، دل نخواست

حشمت اين عشق، از فرزانگي‌ست

عشقِ بي فرزانگي، ديوانگي‌ست

دل چو با عشق و خرد همره شود

دستِ نوميدي ازو كوته شود

ره سپردم در نشيب و در فراز

پاي هِشتم بر سرِ آز و نياز

سر به سودايي نياوردم فرود

گرچه دستِ آرزو كوته نبود

آن قَدَر از خواهشِ دل سوختم

تا چنين بي‌خواهشي آموختم          هوشنگ ابتهاج

داستانک:

عيد قربان سال ۱۲۰هجری بود. خالد بن عبدالله قسري، فرماندار كوفه نمازعيد گزارد و بر فراز منبر خطابه اي بلند و انتقامجويانه خواند و در پايان گفت: "مردمان روانه شويد و قرباني كنيد. خداي از من و شما بپذيرد. من، امروز، جعد بن درهم را قرباني مي‌كنم زيرا كه او به محاربه خدا رفته و فتنه انگيخته است".

خطيب به زيركي بر سر منبر گريست و جماعت هم بر اين ستم كه برخدا رفته بود، گريستند.  جعد را به پاي منبر كشاندند ورعبدالله قسري در برابر نمازگزاران، كارد بر گلوي جعد كشيد و او را سر بريد.

گناه جعد -آن گونه كه حاكم و خطيب وقت كوفه اعلام كرد- نفي صفات خداوند و محاربه با او بود. ذبح جعد با انگيزه‌اي سياسي بوده است اما -همچون هميشه- به ناروا بر فراز منبر و برزبان خطيب، جامه ي دين به تن كرده است .                                                      خودكامه، دكتر امام عبدالفتاح امام. صفحه 271

طنز هفته:

ای کاش بودجه صداوسیما رو پخش کنن بین مردم، بگن خودتون با این پول سرگرم بشین. بخدا خیلی بهتره...

این صفحه در بیستم مهر 97 به روز شد.

تلگرام فرهنگی-فلسفی " محمدامین مروتی "

تلگرام فرهنگی-فلسفی " محمدامین مروتی ":

https://telegram.me/manfekrmikonan

وبلاگ فرهنگی-فلسفی محمدامین مروتی:

http://amin-mo.blogfa.com/

فیس بوک محمدامین مروتی:

https://www.facebook.com/amin.morovati.9

به دوستانتان معرفی کنید.

نسبت ایمان و عمل در مکاتب کلامی

نسبت ایمان و عمل در مکاتب کلامی

محمدامین مروتی

تعریف ایمان و نسبتش با قول و عمل سابقه ای دیرین در کلام اسلامی دارد.

شاید اولین مکتب کلامی را "خوارج"بنیان گذاشتند که معیار ایمان را عمل دانستند و گفتند مرتکب گناه کبیره، کافر است و خارج از دین. آنان می گفتند اصلا ایمان چیزی جز عمل به دستورات دینی نیست و ایمان از جنس عمل است نه عقیده.  تلقیشان از "عمل"  نیز ظواهر دینی بود. طنز تاریخ این است که این خوارج بودند که عنوان خارجی به معنی خروج بر خلیفه وقت به آن ها چسبید. خوارج بر همین اساس، حضرت علی(ع) را که به حکمیت تن داده بود، خارج از دین می دانستند و او را هم به شهادت رساندند.

در برابر این افراط، مکتبی تفریطی به نام "مرجئه" پیدا شد که ایمان را امری قلبی و معرفتی می دانستند و تشخیصش را کار خدا تلقی می کردند. وفق نظر ایشان ایمان از جنس باور است. وجه تسمیه این مکتب رجای واثقشان به رستگاری اهل ایمان و به تاخیر انداختن قضاوت راجع به ایمان اشخاص تا روز قیامت بود. طبق عقاید ایشان هر کس هر فسقی هم که بکند مادام که ایمان قلبی دارد از دایرة دین خارج نمی شود.

"معتزله" موضعی بینابینی گرفتند. ایمان امری قلبی است ولی کسی که مرتکب فسق شود نه مومن است نه کافر. (منزلة بين المنزلتين)

"اشاعره" می گویند ایمان یعنی باور به قلب و تصدیق به زبان و عمل به جوارح. مرتکب فسق، مومن فاسق است و فاسق می توان مومن هم باشد.

"متصوفه" صورت مسئله را دگرگون کردند که ایمان آن است که احوال انسان را دگرگون نماید و شیوه زندگیش را تغییر دهد. طبق این نظر ایمان از جنس حال است. مولانا در مثنوی حکایت گبری را آورده است که به اسلام دعوت شد. گفت اگر ایمان این است که شما دارید بدان رغبت ندارم و اگر آن است که بایزید دارد طاقت آن ندارم. مولانا در پایان با توجه به همین داستان می گوید:

مومن آن باشد که اندر جزر و مَد

کافر از ایمان او حسرت خورد

و در جایی دیگر می گوید:

ذات ایمان نعمت و لوتیست هول

ای قناعت کرده از ایمان به قول

یعنی ایمان نه به قول و نه به عمل بلکه به تحول احول است.

 

جمع بین اقوال:

مسلما ایمان در مرتبه اول امری قلبی است. قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا  قُل لَّمْ تُؤْمِنُوا وَلکِن قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا یَدْخُلِ الْإِیمَانُ فِی قُلُوبِکُمْ  … (سوره حجرات، آیه ۱۴) : اعراب گفتند: ما ایمان آورده‌ایم. بگو: ایمان نیاورده‌اید، بلکه بگویید اسلام آورده‌ایم؛ زیرا هنوز ایمان در دل‌هایتان وارد نشده‌است .

ثانیا کسی را به قلب دیگری راه نیست تا مرتبه ایمان او را بداند. لذا قضاوت کردن مرتبه ایمان اشخاص با خداست نه بنده خدا. قرآن بارها قضاوت را به خودش در روز قیامت موکول می کند:

سوره يونس آيه  19: وَمَا كَانَ النَّاسُ إِلاَّ أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُواْ وَلَوْلاَ كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِن رَّبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيمَا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ : ‏ و مردم جز يك امت نبودند. پس اختلاف پيدا كردند. و اگر مهلت و موعدی (در قیامت) از جانب پروردگارت مقرر نگشته بود، قطعاً در آنچه بر سر آن با هم اختلاف مى‌كنند، ميانشان داورى مى‌شد.

سوره يونس آيه  93: وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُواْ حَتَّى جَاءهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُواْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ : ‏ هرآينه بنى‌اسرائيل را در مكانى نيكو جاى داديم و از طيّبات روزيشان داديم و تا آن هنگام كه صاحب دانش نشده بودند اختلافى نداشتند. پروردگار تو در روز قيامت در آنچه اختلاف مى‌كردند ميانشان قضاوت خواهد كرد.

بقره آیه  113: وَقَالَتِ الْیَهُودُ لَیْسَتِ النَّصَارَى عَلَىَ شَیْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَیْسَتِ الْیَهُودُ عَلَى شَیْءٍ وَهُمْ یَتْلُونَ الْکِتَابَ کَذَلِکَ قَالَ الَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللّهُ یَحْکُمُ بَیْنَهُمْ یَوْمَ الْقِیَامَةِ فِیمَا کَانُواْ فِیهِ یَخْتَلِفُونَ ‏: و يهوديان گفتند: «ترسايان بر حق نيستند.» و ترسايان گفتند: «يهوديان بر حق نيستند» -با آنكه آنان كتاب [آسمانى‌] را مى‌خوانند. افراد نادان نيز [سخنى‌] همانند گفته ايشان گفتند. پس خداوند، روز رستاخيز در آنچه با هم اختلاف مى‌كردند، ميان آنان داورى خواهد كرد.

سوره جاثیه آيه  17:  وَآتَيْنَاهُم بَيِّنَاتٍ مِّنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِن بَعْدِ مَا جَاءهُمْ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ‏: و آنها را در باره آن امر دلايلى روشن داديم. و در آن از سر حسادت و برتری جویی، اختلاف نكردند، مگر آنگاه كه دانش ( درباره دين و احكام آن ) يافتند. خدا در روز قيامت در آنچه( درباره دين و احكام آن )  اختلاف مى‌كردند داورى خواهد كرد.

 

از طرف دیگر، بدیهی است که ایمان اگر قلبی باشد، به قول و فعل انسان سرایت می کند. لذا نشانه های ایمان در قول و فعل بشر به صورت عمل صالح سرریز می کند. به عبارتی دیگر پندارنیک در گفتار نیک و کردار نیک ظاهر و بارز می شود. ایمان قلبی تحول حال ایجائد می کند و تحول حال در سبک زندگی و نحوه تعامل با دیگران ظهور و بروز و جلوه پیدا می کند. به خلاف خوارج در اینجا تلقی از عمل، عمل صالح است نه ظواهر دینی.

در قرآن هم دوگانة "ایمان و عمل صالح" همه جا با هم آمده است:

‏ سوره نساء آيه  125: وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِّمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لله وَهُوَ مُحْسِنٌ واتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً ‏: ‏آئين چه كسي بهتر از آئين كسي است كه خالصانه خود را تسليم خدا كند ، در حالي كه نيكوكار باشد و از آئين راستين ابراهيم پيروي كند كه مخلص و حقّ‌جو بود و خداوند ابراهيم را به دوستي گرفته است.‏

سوره بینه آيه  7:  إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُوْلَئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ ‏: ‏بي‌گمان كساني كه مؤمنند و كارهاي شايسته و بايسته مي‌كنند ، آنان مسلّماً بهترين انسانها هستند .‏

و حتی ایمان مشروط به عمل صالح می شود و هدف و فلسفه خلقت عمل حسن عنوان می گردد :

سوره هود آيه  7: وَهُوَ الَّذِي خَلَق السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ ... لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً ....: ‏اوست كه آسمانها و زمين را آفريد ... تا بيازمايد كدام يك از شما به عمل نيكوتر است....

سوره ملك آيه  2: الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ ‏: آن كه مرگ و زندگى را بيافريد، تا بيازمايدتان كه كدام يك از شما به عمل نيكوتر است و اوست پيروزمند و آمرزنده.

کلام جدید:

نکته دیگر تغییر در مفهوم ایمان در میان کلامیون معاصر است که طبق آن ایمان نه نوعی اعتقاد که نوعی اعتماد و به تبع ان نوعی امید و عشق است. ایمان از جنس اعتماد و امید است. چنان که در زبان روزمره نمی گوییم ایمان دارم امروز سه شنبه است ولی می گوییم به فلان کس ایمان دارم که فلان کار را انجام می دهد. به وعده و وعید خدا و پیامبش ایمان دارم. پس ایمان به امری تعلق می گیرد که عقلا محل شک است ولی دل بدان امید می بندد. ما از سر عقل وبه ضرس قاطع نمی دانیم قیامتی هست یانه ولی دلمان بدان گواهی می دهد و امیدوار است و به قول پیامبر اعتماد دارد.  از این رو ملکیان می گوید ایمان هم عنان شک است. قرآن هم می فرماید:

سوره عنكبوت آيه  36:‏ وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْباً فَقَالَ يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَارْجُوا الْيَوْمَ الْآخِرَ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ ‏: ‏( فرستاديم) شعيب را به سوي شهر مدين كه خود از اهالي آنجا بود . گفت : اي قوم من ! خداي را پرستش كنيد ، و به روز بازپسين امیدوار باشید ، و در زمين اصلاً فساد و تباهي نكنيد .‏

 

نسبی گرایی حداقلی در اخلاق

نسبی گرایی حداقلی در اخلاق

محمدامین مروتی

به نظر می رسد که در فلسفه اخلاق موضع نسبی گرایی حداقلی کارآیی بیشتری دارد. در این دیدگاه هم تغییر مدام مصادیق امر اخلاقی توضیح داده می شود و هم تفاوت در میزان ماندگاری های اصول اخلاقی با هم. هم ثابتات اخلاق را و هم متغیرهای اخلاقی را.

توضیح آن که تغییر در مصادیق امر اخلاقی، مانند تغییر در عقاید و باورهای دیگر است و تابع پیدایش، برآمدن و فروشدن گفتمان های عصری است که در فلسفه علم مطرح اند. یک گفتمان اخلاقی، مدت ها سیطره دارد ولی کم کم ناکارآمدی هایش آشکار می شود. زمانی که این ناکارآمدی به حدی باشد که جوابگوی تحولات عصری نباشد، نوعی تحول گفتمانی شکل می گیرد. اما این تحول در بخش های مختلف یک گفتمان به یک اندازه نیست. هر گفتمانی یک هسته سخت تر و ثابت تر و یک پوسته متغیرتر دارد. تغییرات سریع در پوسته و لایه های بیرونی تر یک گفتمان و تغییرات کندتر در هسته و لایه های درونی تر آن اتفاق می افتند. آن چیزی که معمولا به عنوان ثابتات اخلاقی و اخلاق مشترک بین فرهنگ ها، شناخته می شود، ناظر به لایه های درونی تر گفتمان های علمی و اعتقادی و اخلاقی است.

نیکوکاری امری سرشتی و همگانی است ولی اگر یکی از مصادیقش کمک به فقرا باشد، این مصداق در زمان ها و مکان های مختلف ممکن است به یکسان به عنوان امر اخلاقی قلمداد نشود. یا در جوامع پیشرفته تر در هیئت نهادهای تامین اجتماعی بروز و ظهور پیدا کند. به همین ترتیب اشکال مختلف ازدواج و روابط قبل و بعد از ازدواج، نیز معرکه آرای مختلف است و آن چه تا دیروز اخلاقی تلقی می شد ممکن است امروز و فردا چنین نباشد و تحت تاثیر تغییر سبک های زندگی، دچار تغییر بشود.

 

معرفی فیلم دکتر ژیواگو 66

 

معرفی فیلم دکتر ژیواگو 66

کارگردان دیوید لین در سال ۱۹۶۵

بر اساس رمانی از بوریس پاسترناک

بازیگران  عمر شریف. جولی کریستی. جرالدین چاپلین. راد استایگر

موریس ژار، دریافت اسکار بهترین موسقی فیلم در سال ۱۹۶۵

فیلم به ظاهر داستان زندگی پزشکی شاعر به نام یوری ژیواگو و عشق جاودانه‌اش لارا است. مصائبی که ژیواگو دچار آن می‌شود، درد و رنجی است که طبقه متوسط روسیه پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ به آن مبتلا می‌گردد.

کتاب داستان مردی است که همزمان عاشق دو زن است.

سه فیلمی که لین در حدفاصل سال‌های پنجاه میلادی تا هفتاد می‌سازد یعنی لارنس عربستان (۱۹۶۲) Lawrence of Arabia، دکتر ژیواگو (۱۹۶۵) Doctor Zhivago و فیلم کمتر تحویل گرفته‌شده اما شگفت‌آور دختر رایان (۱۹۷۰) Ryan’s Daughte ویژگی‌ها مشترک زیادی دارند و می‌توان آن‌ها را همراه با پل رودخانه کوای (۱۹۵۷) The Bridge on the River Kwai دوره‌ای ویژه در کارنامه فیلم‌سازی دیوید لین دانست.

يوري ژيواگو پزشک شاعر مسلک در ابتدای جوانی با تانیا(که از کودکی با هم زندگی می کردند)ازدواج می کند.در این دوره کشور در آستانه یک انقلاب قرار دارد.تزار تظاهراتی را که توسط بلشویکها سازماندهی می شود به خون می کشد.دختري زيبا به نام لارا به جوانی انقلابي به نام پاشا دلبسته است.مادر لارا که بيوه است به مرد با نفوذ و پولداری به نام کاماروفسکي که دوست شوهرسابقش بوده و مخالف انقلابیون است،علاقه دارد.اما کاماروفسکي که مرد فاسدی است از لارا خوشش مي آید و سرانجام هم در فرصتی مناسب به او تجاوز مي کند.مادر لارا که متوجه علاقه کاماروفسکي به دخترش شده خود کشي مي کند.

با آغاز جنگ جهانی اول دکتر ژيواگو و پاشا هر دو به جبهه اعزام مي شوند.پاشا در جنگ زخمي و اسير آلمان ها مي شود.لارا برای اطلاع از سرنوشت او به جبهه مي رود و آنجا در بيمارستانی صحرايي دستيار دکتر ژيواگو مي شود.همکاري طولانی مدت آنها باعث ایجاد عشق آتشینی بینشان می شود. با پایان جنگ،لارا که از یافتن همسرش(پاشا) نا امید شده به روستاي دور افتاده يورياتين در منطقه اورال مي رود.دکتر ژيواگو هم با توجه به مشکلاتی که انقلابیها برای او و خانواده اش(که مرفه هستند) به وجود آورده اند از مسکو به مزرعه شخصی خود در اورال مي رود.پس از چند ماه ژیواگو  که از زندگی روزمره در مزرعه حوصله اش سر رفته،به کتابخانه روستای یوریاتین که در همسایگی آنهاست،می رود. در آنجا لارا را می بیند و به او می گوید که وقتی از مسکو به مزرعه شخصی اش می آمده در بین راه پاشا را دیده که مشغول تعقیب و اعدام ضد انقلابیهاست و به هیچ چیز دیگری جز این فکر نمی کرده است.استمرار رفت و آمدهای ژیواگو به این کتابخانه باعث زنده شدن دوباره عشق قدیمی بین آنها می شود.اما این وضعیت با تعهد اخلاقی ژیواگو به همسرش در تضاد است.بنابراین تصمیم می گیرد نزد تانیا برگردد و همه چیز را برای او اعتراف و رابطه اش را با لارا تمام کند.اما در بین راه توسط پارتیزانهای ارتش سرخ(که فرماندهی آنها بعهده پاشاست که حالا استرلنیکوف نامیده می شود) دستگیر و ناگزیر از همکاری با آنها می شود.یک سال بعد در فرصتي مناسب از دست انقلابي ها فرار مي کند و به مسکو به جستجوی خانواده اش می رود.اما در می یابد که حکومت جديد آنها را تبعيد کرده و اکنون در پاریس ساکن شده اند.ژیواگو دوباره به یوریاتین نزد لارا  می رود و زندگی عاشقانه اش را با او ادامه می دهد.پس از مدتی سر و کله کاماروفسکي پیدا می شود و به لارا و ژیواگو اصرار مي کند که جان هر دوي آنها در خطر است.دکتر ژيواگو به خاطر حفظ جان لارا که اینک از او حامله است،می خواهد که با کاماروفسکي از کشور فرار کند تا خودش هم بعداً به آنها بپیوندد.اما باز همديگر را گم مي کنند.سال ها بعد برادر نانتي دکتر ژيواگو که از ژنرال هاي ارتش سرخ است براي او در بيمارستان کار پيدا مي کند.ژيواگو که ناراحتي قلبي دارد یکی از روزها هنگامی که سوار بر قطار شهري است متوجه لارا در خيابان مي شود به سرعت پياده مي شود و دنبالش مي رود.لحظه ای که مي خواهد اور ا صدا بزند سکته می کند و می میرد.لارا هم که متوجه حضورش نشده به راهش ادامه مي دهد.اما وقتي با خبر مي شود در تشيع جنازه اش شرکت مي کند و بعداً در دوران حکومت استالين مفقود مي شود. برادر ناتني ژیواگو هم بالاخره روزي دختر او و لارا را پيدا مي کند.دختري که ذوق هنري دارد و ساز مي زند اما نمي داند که دکتر ژيواگو،شاعر معروف پدر او بوده است.

شهرت بوریس پاسترناک (1890_1960) در بیرون از روسیه بیشتر به خاطر رمان دکتر ژیواگو است اما شهرت او در خود روسیه بیشتر به عنوان یک شاعر است. سال ۱۹۰۹ برای تحصیل فلسفه وارد دانشکدهٔ فلسفه و تاریخ دانشگاه مسکو شد. سه سال بعد برای تکمیل این رشته به ماربورگ آلمان رفت که البته آن را به پایان نرساندچون آشنایی و دوستی او با شاعرانی مانند:راینر ماریا ریلکه،مایاکوفسکی و یسه­نین زمینه ساز آغاز فعالیت جدی ادبی اش شد. در اولین کنگره نویسندگان در سال۱۹۳۴،بعنوان بزرگترین شاعر معاصر روس معرفی شود. البته به دلیل امتناع او از محدود شدن به موضوعهای کارگری این تحسین ها خیلی زود جای خود را به انتقاداتی تند داد. به همین خاطر مدت ده سال شعری نسرود. در جنگ جهانی دوم به عنوان خبرنگار نظامی داوطلبانه به جبهه اعزام شد.

پاسترناك به شدت به انقلاب روسیه اعتقاد داشت اما با حکومت وحشت دوران استالین و تصفیه های ظالمانه آن دوران مخالف بود.وی می گفت:"محكوم كردن مردان و زنان به كار اجباري در اردوگاه‌هاي جهنمي،دموكراسي حيله‌گرانه انتخابات تك‌حزبي،كنترل شديد ادبيات و مطبوعات از سوي حكومت و خودكشي افراد باايمان و راستين توجيه‌كننده وضع موجود نيست."پاسترناک معتقد بود"در سال 1956 زمان سخن گفتن و زمان فراخواندن ملت به بازگشت از استالين و رو كردن به تمدن و آرزوهاي بزرگاني چون پوشكين و تولستوي و داستايوفسكي فرا رسيده است."

سرانجام در تاریخ ۳۰ مه ۱۹۶۰ پاسترناک در اثر سرطان ریه در پردلکینا چشم از جهان فرو بست.او نوشتن این رمان را پیش از مرگ استالین آغاز کرد و در 1955 به پایان رساند.اما هیچ ناشری در شوروی با چاپ کتابش موافقت نکرد.در 1956 ناشری در ایتالیا به نام فلترینلی از نماینده خود در مسکو دست نوشته کتاب دکتر ژیواگو را دریافت کرد.مقامات کشور که از این اتفاق و عزم ناشر برای چاپ کتاب آگاه شده بودند از پاسترناک خواستند که تلگرافی برای فلترینلی بفرستد و بخواهد دست نوشته اش را«برای پاره ای اصلاحات»به وی بازگرداند.پاسترناک به این خواسته تن داد،اما نتیجه ای حاصل نشد و حتی با وجود مداخله آلکساندر سورکوف،رئیس انجمن نویسندگان شوروی و اعمال قدرت رهبران حزب کمونیست ایتالیا،فلترینلی در اواخر سال 1957 دکتر ژیواگو را چاپ کرد.وجود این نسخه به زبان اصلی هیئت داوران نوبل را مجاب کرد تا جایزه را در 23 اکتبر 1958به پاسترناک بدهند و از او خواستند تا در تاريخ 10 دسامبر براي دريافت جايزه به استكهلم برود.مشكلا‌ت دوباره آغاز شد و اتحاد نویسندگان شوروی در 28 اکتبر او را از ریاست خود برکنار کرد و با خطر تبعید روبه رو شد.رئيس جديد به آكادمي سوئد پيشنهاد كرد تنها در صورتي به پاسترناك اجازه داده خواهد شد جايزه را دريافت كند كه جايزه مشترکاً به پاسترناك و شولوخف داده شود.اما آكادمي این را نپذیرفت.پاسترناک براثر فشار دستگاه حکومت در ضمن نامه­ای در 30 اکتبر به آکادمی سوئد اطلاع داد که به سبب معنا و مفهوم خاص این جایزه در جامعه‌اي كه زندگي مي‌كند نمي‌تواند آن را دريافت كند و همین امر موجب شد که به او آزادی داده شود که بنا بر میل خود کشورش را ترک کند در 31 اكتبر نامه ای به خروشچف نوشت:"به من اطلا‌ع دادند كه دولت با خروج من از كشور مخالفتي ندارد اما اين كار براي من غيرممكن است.عمري تولد،زندگي و كار من در روسيه بوده است و من به اين علل به روسيه تعلق دارم.تبعيد براي من محكوميت به مرگ است.از شما تمنا مي‌كنم كه اين اشد مجازات را عليه من به‌كار نگيريد."پس از این با وجود ادامه حملات مطبوعات ديگر كسي مزاحمش نشد.در اين موقع دو سال بيشتر از زندگي‌اش باقي نمانده بود.او در پيامي به ملت روسيه گفت اگر در نوشته‌هايش توهينی به آنها کرده است عذر خواهی می کند.اما آرزو كرد دكتر ژيواگو در خاطره‌ها بماند.پیش از مرگش از او خواستند آخرين پيام خود را به آيندگان بدهد.صدايش را كه به سه زبان روسي،آلماني و فرانسوي سخن مي‌گفت ضبط كردند. پيام پاسترناک اين بود:"آدمي بايد همچون سلطاني مقتدر آزاد باشد."

در این فیلم با دو گروه مواجهیم.یک گروه انسانهایی مانند:دکتر ژیواگو،لارا و حتی تانیا(مثلث عشقی داستان)که خشونت و هرج و مرج انقلاب جز از بین بردن آرامش،آرزوها و آینده شان حاصلی برای آنها نداشت.دكتر ژيواگو شاعری است كه مثل بخش اعظمی از مردم جامعه در جستجوی امنیت،آرامش و عشق است.از اینرو می توان گفت مصائبی که دچارش می شود در واقع درد و رنج بسیاری از مردم روسیه است که سیلاب خروشان انقلاب همه آنها را با خود می برد.لارا دختری است که در آغاز جوانی مورد سوء اسفاده مردی دیو سیرت قرار می گیرد.سپس همسرش با اینکه ابتدا عاشق اوست اما بعدا سیاست را به عشقی که به لارا دارد ترجیح می دهد و نهایتاً باز هم دست تقدیر باعث جدایی ابدی او از ژیواگو  می شود که با او به عشق حقیقی و آرامش رسیده است.اما گروه دیگر متنفعان از انقلاب هستند.

دسته دوم کسانی مثل کاماروفسکی،فردی فرصت‌طلب و فاسد که فقط دنبال ارضای هوسهای شیطانی و دستیابی به منافع خود است.از اینرو زمانی شدیداً مخالف انقلابیون است و آنها را احمق می داند و زمانی دیگر بعنوان نماینده حکومت برای تحویل دژی به منطق اورال می رود که در آنجا ژیواگو و لارا را می بیند.یا پاشا که زمانی تنها جوانی پاک و طرفدار انقلاب بود اما وقتی به قدرت می رسد تبدیل به موجودی بی رحم و افسار گسیخته می شود که جز هدفش به هیچ چیز دیگری نمی اندیشد و حتی عشق دوران جوانی خود را هم فراموش می کند.البته نهایتاً هم در تصفیه حسابهای حزبی دستگیر و خودکشی می کند.در حاشیه نیز مردمی هستند که آرزوی رسیدن به عدالت همگانی و جامعه ای آرمانی برایشان تبدیل به خوابی تلخ و رویایی برباد رفته می شود.

منبع: فضای مجازی

 

مشخصات اسلام رحمانی

مشخصات اسلام رحمانی

محمدامین مروتی

اولا قرآن با جنگ ابتدایی مخالف است و می گوید آغاز کننده نباشید؛ بلکه با کسانی بجنگید که با شما می جنگند:  ثانیا اگر جنگی هم درگرفت، از حد نگذرانید. اگر او از حد گذرانید و از حدود اخلاقی و عرفی تجاوزکرد، به شما مجوز تجاوز نمی دهد. یعنی از خطوط شرعی عبور نکنید:  و َقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا  إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ (آیه 190 سوره بقره). وَلَا تَعْتَدُوا  دقیقا یعنی زیاده روی نکنید. ثالثا اگر طرف تقاضای صلح کرد، بپذیرید:  وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ: و اگر به صلح گراييدند تو [نيز] بدان گراى و بر خدا توكل نما كه او شنواى داناست. (انفال-۶۱)

در مسئلة قصاص هم می فرماید مقابله به مثل کنید ولی اگر ببخشید، بهتر است و رضایت خدا بیشتر برآورده می شود: و حکم تورات قصاص عادلانه و برابر است و البته بخشش هم کفاره ی گناهان می شود. چنانچه در سوره مائدة آيه  45 آمده است: وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ فَمَن تَصَدَّقَ بِهِ فَهُوَ كَفَّارَةٌ لَّهُ وَمَن لَّمْ يَحْكُم بِمَا أنزَلَ اللّهُ فَأُوْلَئِكَ هُمُ : و در [تورات] بر آنان مقرر كرديم كه جان در مقابل جان و چشم در برابر چشم و بينى در برابر بينى و گوش در برابر گوش و دندان در برابر دندان مى‏باشد و زخمها [نيز به همان ترتيب] قصاصى دارند و هر كه از آن [قصاص]درگذرد پس آن كفاره [گناهان] او خواهد بود و كسانى كه به موجب آنچه خدا نازل كرده داورى نكرده‏اند آنان خود ستمگرانند.

در مسئلة مجازات اخروی هم می فرماید گناه به اندازه خودش مجازات دارد ولی کار خیر ده چندان، پاداش دارد. یعنی مجازات بدی بر اساس عدل و پاداش نیکی، بر اساس احسان و کرم است: سوره أنعام آيه  160: مَن جَاء بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَن جَاء بِالسَّيِّئَةِ فَلاَ يُجْزَى إِلاَّ مِثْلَهَا وَهُمْ لاَ يُظْلَمُونَ : ‏هر كس كار نيكى انجام دهد ده برابر به او پاداش دهند، و هر كه كار بدى انجام دهد تنها همانند آن كيفر بيند، تا ستمى بر آنها نرفته باشد.

رحمتش هم که بر غضبش سبقت می گیرد. مایوس شدن از رحمت او  هم گناه است چرا که همه گناهان را می بخشد: لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّـهِ إِنَّ اللَّـهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (٥٣-زمر) پیامبرش هم که رحمت للعالمین است: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ (107- انبیا)

همه این ها یعنی خدا بهانه می گیرد تا ببخشد و به بهشت ببرد. علیرغم خوانش رسمی و متداول، بهانه نمی گیرد تا به جهنم ببرد و از ما هم می خواهد بهانه بگیریم تا ببخشیم نه اینکه بهانه بگیریم تا مجازات نماییم و انتقام بگیریم. همه این آیات به ما می گوید که خشونت در اسلام جنبة بازدارندگی و دفاعی دارد نه تهاجمی و تجاوزگرانه. تقدم رحمت بر غضب، بخشش بر انتقام، صلح بر جنگ، بهشت بر دوزخ، رجا بر خوف، پاداش بر مجازات، اعتدال بر افراط و زیاده روی. این هاست مشخصات اسلام رحمانی در برابر اسلام بنیادگرا و ایدئولوژیک.

 

شرح غزل 194 حافظ

شرح غزل 194 حافظ

محمد امین مروتی

این غزل حافظ، استفاده مکرر از دو فعل متوالی در پایان مصاریع است که اغلب هم ساختار جناسی دارند و این دو ویژگی زیبایی غزل را مضاعف کرده است.

سمن بویان غبار ِغم، چو بنشینند، بنشانند

پری رویان قرار از دل، چو بستیزند، بستانند

سمن بویان کسانی هستند که مانند یاسمن خوشبویند. آن ها وقتی با کسی می نشینند، غبار غمهایش را می نشانند. یعنی مصاحبت با ایشان، غم از دل می روبد.

زیبارویان وقتی از در ستیز با عاشق در می آیند، آرام و قرارش را می ستانند.

به فتراکِ جفا دل‌ها چو بربندند، بربندند

ز زلف عنبرین جان‌ها چو بگشایند،  بفشانند

فتراک تسمه و دوالی است که از عقب زین اسب می‌آویزند و با آن چیزی به ترک می‌بندند؛ ( ترک‌بند).

در این بیت معشوق، به سوارکاری تشبیه شده که دل های عاشقانش را به ترک زین خود بسته است و وقتی دلی را اسیر کرد و بست دیگر کاری برای آن دل نمی توان کرد.

در مصرع بعدی زلف او نیزبسیاری از عاشقانش را اسیر کرده و گشودن و پریشان کردنِ این زلف همان و افتادن و پراکندن عشاق همان.

به عمری یک نفس با ما چو بنشینند،  برخیزند

نهال شوق در خاطر چو برخیزند،  بنشانند

اگر در طول عمر ما یک دم پیش ما بنشینند به کمترین بهانه ای به سرعت می روند.

اما وقتی بر می خیزند از دیدن قد و قامتشان، نهال شوق و اشتیاق در دل عاشق کاشته می شود که چگونه به وصالش برسم.

سرشک گوشه گیران را چو دریابند،  دُر یابند

رخ مهر از سحرخیزان نگردانند،  اگر دانند

اما اگر اشک عاشقان گوشه گیرشان را دریابند، متوجه می شوند که قطرات اشک عاشق به اندازة مروارید ارزشمند است.

بنابراین اگر احوال عاشق را می دانستند، التفاتی از سر مهر به او می کردند و از او رو برنمی گرداندند.

ز چشمم لعلِ رمّانی چو می‌خندند، می‌بارند

ز رویم راز پنهانی چو می‌بینند، می‌خوانند

از شوق خنده شانّ از چشمم اشک خونین (لعل رمانی یعنی لعلی به رنگ انار) می بارد و راز عشقم را در چهره ام می بینند.

دوای درد عاشق را کسی کو سهل پندارد

ز فکر◦ آنان که در تدبیرِ درمانند،  دَر مانند

درمان درد عاشق آسان نیست و ملامت کنندگان سهل اندیش در مقام فکر و تدبیری برای درمان، درمانده می شوند.

چو منصور از مراد آنان که بَر دارند،  بَر دارند

بدین درگاه حافظ را چو می‌خوانند،  می‌رانند

"بَر دارند" نخست به معنیِ "برخوردارند و میوه دارند" و "بَر دارند" دوم به معنی بر سرِ دارند. ضمنا  اگر این "بر دارند" ها را هم معکوس کنیم، در معنای بیت تغییری حاصل نمی شود.

  آنان که مانند منصور بن حلاج، به میوة مراد و مقصودشان رسیده اند و سرشان بالای دار رفته است، حافظ را از قدم نهادن در وادی عشق، برحذر می دارند، چرا که حافظ هنوز خام است. یا آنان که مانند منصور بالای دارند از برخوردار شده اند و به مراد دل رسیده اند، حافظ را از قدم نهادن در وادی عشق، برحذر می دارند.

معنای محتمل دیگر:

آنانی که مثل منصور دست از مقصد خود برمی دارند و به بیراهه می روند، بهای سنگینی خواهند پرداخت و به زبان حال مافظ را نصیحت می کنند که بدین راه یعنی راه هویدا کردن اسرار نرود. در این صورت مصرع اول قدری ضعف تالیف دارد چرا که برداشتن را به جای "دست برداشتن" به کار برده است.

در این حضرت چو مشتاقان نیاز آرند،  ناز آرند

که با این درد اگر دربند درمانند، دَر مانند

وقتی با نیاز و التماس مشتاقان مواجه می شوند، ناز می کنند.

و اگر مقصودشان از اظهار نیاز، گرفتن پاسخ مثبت باشد، اشتباه می کنند و در این مقصود خود، یعنی درمان دردشان، در می مانند.

 

شرح غزل 111 حافظ

شرح غزل 111 حافظ

محمدامین مروتی

عکس روی تو چو در آینه جام افتاد

عارف از خنده می در طمع خام افتاد

عکس روی تو یعنی جلوه ای ازجمال تو. آینه جام یعنی جام می که استعاره ای است برای دل عارف. خنده می یعنی حال خوشی که از جلوه یار در دل عارف پدید می آید. اما چرا عارف از این حال خوش، دچار طمع خام می شود؟ چون فکر می کند به پایان راه رسیده. در حالی که احوال او گذران است و به مرتبه مقام و ثبات نرسیده است. چنان که حافظ می گوید: "که عشق آسان نمود اول، ولی افتاد مشکل ها."

حُسنِ روی تو به یک جلوه که در آینه کرد

این همه نقش، در آیینة اوهام افتاد

زیبایی روی تو در آینه عالم جلوه مرد و عالم را با همة رنگ و نقشش، آفرید. آیینة اوهام افکار مردمان است که در تبیین این تجلی، دچار وهم و خیال اند.

این همه عکسِ می و نقش نگارین که نمود

یک فروغ رخ ساقیست که در جام افتاد

در حالی که تمامی این نقوش رنگارنگ و متکثر، حاصلِ یک تجلیِ خداوند در آیینة عالم است.

غیرت عشق، زبان همه خاصّان ببرید

از کجا سرّ غمش در دهن عام افتاد

هر چه خواص از تبیین و توضیح این تجلی، حیرانند و زبان در کام کشیده اند، عوام از سرِ جهل و نادانی در بارة خدا و اوصافش دادِ سخن و دانش می دهند. غیرت عشق، غیرتمندی معشوق است که نمی خواهد اوصافش در دهان عوام و نامحرمان بیفتد. سعدی هم به زیبایی می گوید:

هر یکی نادیده از رویت نشانی می‌دهند

پرده بردار ای که خلقی در گمان افکنده‌ای

هیچ نقاشت نمی‌بیند که نقشی بر کند

و آنکه دید از حیرتش کلک از بنان افکنده‌ای

این دریغم می‌کشد کافکنده‌ای اوصاف خویش

در زبان عام و خاصان را زبان افکنده‌ای

در ادامه حافظ دوباره رند می شود و خطاب به زاهد می گوید که رفتن من از مسجد به خرابات، در ازل مقدر شده بوده است:

من ز مسجد به خرابات نه خود افتادم

اینم از عهد ازل حاصل فرجام افتاد

در دایره قسمت ناچاریم گام به گام، از پیِ پرگار سرنوشت حرکت کنیم:

چه کند کز پی دوران نرود چون پرگار

هر که در دایرة گردش ایام افتاد

و گریزی از معشوق نیست. از چاه زنخدان یعنی چانه اش هم که در آیی، به دام زلفش می افتی:

در خم زلف تو آویخت دل از چاه زنخ

آه کز چاه برون آمد و در دام افتاد

حتی اگر قسمتی هم در کار نبود، دیگر گذشت از آن که من از خرابات به صومعه برگردم. دین دیگر زاهدانه نیست و دیداری و ذوقی شده است. از رخ ساقی مستم و زیرِ شمشیر غمش با طیب خاطر و کمال میل می روم که حسن عاقبت در فنای در او و برای اوست:

آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کار ما با رخ ساقی و لب جام افتاد

زیر شمشیر غمش رقص کنان باید رفت

کان که شد کشتة او نیک سرانجام افتاد

لطف دمادم و مداوم معشوق شامل حال منِ گداست:

هر دمش با من دلسوخته لطفی دگر است

این گدا بین که چه شایسته انعام افتاد

نظربازی در صوفیان هم هست ولی به گردن نمی گیرند و حافظ را آماج تیرهای ریاکارانه شان می کنند:

صوفیان جمله حریفند و نظرباز ولی

زین میان حافظ دلسوخته بدنام افتاد

 

سیاست و زندگی

سیاست و زندگی

محمدامین مروتی

سیاست بخش مهمی از زندگی است خاصه در کشورهای غیردموکراتیک. اما اولا سیاست همه زندگی نیست. به قول سپهری:

هر کجا هستم باشم

آسمان مال من است

پنجره ، فکر، هوا، عشق، زمین

مال من است

و:

زندگی خالی نیست:

مهربانی هست، سیب هست، ایمان هست.

آری

تا شقایق هست، زندگی باید کرد

ثانیا جستن همه راه حل ها و کلید همه قفل ها در ناحیه سیاست کار عبثی است و مشکلات فرهنگی، سد مهمتری برای تحول دموکراتیک است. ثالثا هر چه کشور غیردموکراتیک تر باشد، سرمایه گذاری در آن هزینه بیشتری دارد.

یکی از کاربردی ترین محل های کاربرد آن دعای زیبایی که می گوید خدایا توانی ده که آن چه را می توانم تغییر دهم و صبری که آن چه را نمی توانم تغییر دهم، بپذیرم و شعوری که این توانستن و نتوانستن را از هم تمیز دهم، همین جاست که با درایت و عقلانیت بکوشیم تا برای خود و جامعه مان، هزینه سیاست را از فایده اش بیشتر نکنیم.

در جوامع توسعه نیافته، انتخاب بین بد و بدتر و اصلاحات تدریجی و گام به گام، با معناتر هم می شود. حتی گاهی باید بنشینی و کاری نکنی تا در موقعیت بهتری قرار بگیری. گاهی لازم است سکوت کنی و گاهی لازم است عقب بنشینی. به قول شاعر:

سرم چون گوی در میدون  بگردد                               دلم از عهد و پیمون بر نگردد

اگر دنیا به نامردان دهد کام                                      نشینم تا به من دورون بگردد

 

تعصب و جاهلیت چگونه شکل می گیرد؟

تعصب و جاهلیت چگونه شکل می گیرد؟

نگاه جاهلانه، نگاه حکیمانه

محمدامین مروتی

قرآن "جاهلیت" را به عنوان تعصبات فکری و قبیله ای و ارثی تعریف می کند و در برابر آن "حکمت" را قرار می دهد.

اما تعصب و جاهلیت چگونه شکل می گیرد؟ خلاصه ترین پاسخ به این سوال این است: دیدن موارد موید و صرف نظر کردن از موارد مکذب. انسان جاهل و متعصب موارد علیه فکرش را نمی بیند و بهتر بگوییم نادیده می گیرد یا ناچیز و کوچک جلوه می دهد و در عوض موارد له اعتقاداتش را پررنگ و بزرگ می کند. واقعیت را به کاریکاتوری تبدیل می کند که در کشیدن اجزایش اغراق و مبالغه می شود. مثلا هم دماغ بزرگ و هم چشم زیبا را ده برابر می کند. بستگی به این دارد که می خواهد کاریکاتور دوست را بکشد یا دشمن. انسان جاهل جهان را با یک چشم و آن هم چشمی که خود می خواهد می بیند. پیش چشمش شیشة کبود است:

پیش چشمت داشتی شیشه ی کبود

زان سبب عالم کبودت می نمود

علم برای جاهل ارزش ابزاری دارد و هر یافته ای برای او به شرطی ارزش دارد که موضع او را تایید بکند.

به عکس در نگاه عالمانه و حکیمانه، اولا همه باورها جنبة برداشت و خوانش و قرائت دارند و ثانیا و به همین دلیل باور به حقیقت مطلق و مقدس و بی چون و چرا و ابطال ناپذیر وجود ندارد و ثالثا و به همین دلیل، جستجو بر رفع نقاط ضعف باورها جریان دارد. انسان حکیم مانند یک دانشمند به دنبال ابطال است نه اثبات . لذا نگاه گشاده و ذهن گشوده به داده ها و اطلاعات جدید دارد. پوپر می گوید رمز و راز پیشرفت علوم در جستجوی موارد نقض و نقص بوده است نه جستجوی نکات قوت و کمال. از همین رهگذر تئوری های علمی می بالند و حک و اصلاح و ویرایش می شوند و به حقیقت نزدیک تر می شوند بی آن که هرگز به حقیقت مطلق برسند.

 

بوی حقیقت

بوی حقیقت

محمدامین مروتی

مولانا به شناخت فطری و قلبی باور عمیقی دارد. او می گوید بوی حرص و آز به صرافت طبع، به مشام انسان صافی که مشامش به بیماری زکام نفسانی مبتلا نشده باشد، می رسد:

بوی حرص و بوی کینه، ببببوی آز

در سخن گفتن بیاید چون پیاز

همچنین در دفتر ششم می گوید دل به سخن دروغ آرام نمی گیرد و به سخن راست آرام می گیرد. چنان که اگر خاشاکی در دهانملن باشد، می فهمیم و با زبان خارجش می کنیم یا اگر خس و خاکی به چشم مان رفته باشد، بلافاصله چشم واکنش نشان می دهد و آن قدر اشک می کند و آن قدر پلک می زنیم تا بیرون بیاید:

چون طمانینه است صدق و با فروغ

دل نیارامد به گفتارِ دروغ

کذب چون خس باشد و دل چون دهان

خس نگردد در دهان هرگز نهان

تا درو باشد زبانی می‌زند

تا به دانش از دهان بیرون کند

خاصّه که در چشم افتد خس زِ باد

چشم افتد در نَم و بند و گشاد[1]

 

 

---

[1] بند و گشاد: پلک زدن

حرفی از ان هزاران.....

آیه هفته:

همدیگر را مسخره نکنید و به القاب زشت مخوانيد. یکدیگر را تفسیق و تکفیر نکنید:

سوره حجرات آيه  11: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَومٌ مِّن قَوْمٍ عَسَى أَن يَكُونُوا خَيْراً مِّنْهُمْ وَلَا نِسَاء مِّن نِّسَاء عَسَى أَن يَكُنَّ خَيْراً مِّنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَن لَّمْ يَتُبْ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ‏: اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، مباد كه گروهى از مردان گروه ديگر را مسخره كند، شايد آن مسخره‌شدگان بهتر از آنها باشند. و مباد كه گروهى از زنان گروه ديگر را مسخره كند، شايد آن مسخره‌شدگان بهتر از آنها باشند. و از هم عيبجويى مكنيد و يكديگر را به القاب زشت مخوانيد. بد است عنوان فسق پس از ايمان‌آوردن. و كسانى كه توبه نمى‌كنند خود ستمكارانند.

شعر هفته:

می دهد رخنۀ دیوار ز گلزار خبر

لطف اندامِ تو از چاکِ گریبان پیداست         صائب

کلام هفته:

آنكه در هنگام دوستی تو را ستایش كند بر چیزی كه در تو نیست، در دشمنی نیز تو را بدگویی كند بر چیزی كه در تو نباشد.                      ابن سینا

داستانک:

"هم خدا را مي خواهد هم خرما را"

عبارت مثلی بالا در مورد آن دسته افراد حریص و طماع به کار می رود که بخواهند از دو نفع و فایده مغایر و مخالف یکدیگر سودمند گردند و حاضر نباشند از هیچ یک صرف نظر کنند.

اما ريشه اين عبارت از آنجاست كه قبیل عرب هر کدام بتی به نام داشتند که با آداب مخصوص به زیارت آن می رفتند و قربانی تقدیم می کردند .

جالب ترین بت پرستی ها، بت پرستی طایفه حنیفه بوده است زیرا کار جهل و انحطاط و گمراهی را این طایفه به جایی رسانده بودند که بت معبود خویش را از آرد و خرما می ساختند و آن را می پرستیدند . در یکی از سال های قحطی که شدت گرسنگی به حد نهایت رسیده بود افراد قبیله حنیفه آن خدای خرمایی را بین خود قسمت کردند و خوردند !!

پس از این واقعه در میان سایر قبایل عرب اصطلاح "کل ربه زمن المجاعة" رواج یافت و با تغييرى که در این اصطلاح به عمل آمد عبارت فارسی "هم خدا را می خواهد هم خرما" را در میان ایرانیان به صورت ضرب المثل درآمد.

طنز هفته:

منوی کافه‌ها اینقدر سخت شده. اون وسط فحش هم بنویسن کسی نمیفهمه. میگن دو تا بیار لطفا 😂😂😂

در تاریخ 13 مهر 97 به روز شد.

تلگرام فرهنگی-فلسفی " محمدامین مروتی "

تلگرام فرهنگی-فلسفی " محمدامین مروتی ":

https://telegram.me/manfekrmikonan

وبلاگ فرهنگی-فلسفی محمدامین مروتی:

http://amin-mo.blogfa.com/

فیس بوک محمدامین مروتی:

https://www.facebook.com/amin.morovati.9

به دوستانتان معرفی کنید.

تعریف عدل و ظلم

تعریف عدل و ظلم
محمدامین مروتی
سلطان سنجر را پرسيدند: در آن وقت كه به دست غُزان گرفتار شده بود، «چه بود كه ملكی بدين وسعت و آراستگی كه تو را بود، چنين مختل شد؟» گفت: كارهای بزرگ به مردم خُرد فرمودم و كارهای خُرد به مردم بزرگ رجوع كردم؛ مردم خرد كارهای بزرگ را نيارستند كرد و مردم بزرگ از كارهای خُرد عار داشتند و در پی نرفتند؛ هر دو كار تباه شد و نقصان به ملک رسيد و كار ولايت و لشكری روی به فساد آورد! (تذكره الشعرای سمرقندی)
مولانا هم در دفتر ششم می گوید عدل یعنی چیزی را سرجایش بگذاری و ظلم یعنی چیزی سر جایش نباشد:
عدل چه بود وضع اندر موضعش
ظلم چه بود وضع در ناموقعش
اما تشخیص این که چه چیز جایش کجاست، کار علم و عقل است و کار علم تشخیص عدل از ظلم است:
نفع و ضرّ ِ هر یکی از موضعست
علم ازین رو واجبست و نافعست

نشان مرد خدا

 

نشان مرد خدا

حافظ می گوید:

نشان مرد خدا عاشقی است، با خود دار

که در مشایخ شهر، این نشان نمی بینم

مولانا هم در کنار تاکید بر نقش پیر، در دفتر ششم انتقاد شدیدی از صوفیه زمان خود و لاف و گزاف هایشان می کند و می گوید یک نشان برای تشخیصِ صحت و سقم احوال ایشان هست و آن این که آیا خبری از آن سو برایشان رسیده و تحول احوالی برایشان رخ داده یا نه:

لاف شیخی در جهان انداخته

خویشتن را بایزیدی ساخته

هم ز خود سالک شده واصل شده

محفلی واکرده در دعوی‌کده

مثلِ ایشان بدان کس ماند که عاشق دختری بود و دختر را از این عشق خبر نبود و می گفت نصف مسئله تمایل من است و نصف دیگر تمایل او و بدین ترتیب نصف مسئله حل است چرا که شرایط من برآورده شده ، پس بهتر است که خانه را آب و جارو و مهیای عروس کنم:

خانة داماد پرآشوب و شر

قوم دختر را نبوده زین خبر

ولوله که کار، نیمی راست شد

شرط هایی که ز سوی ماست شد

خانه‌ها را روفتیم آراستیم

زین هوس سرمست و خوش برخاستیم

مولانا می پرسد مگر از سوی عروس و معشوق خبری آمده است؟

زان طرف آمد یکی پیغام؟  نی

مرغی آمد این طرف، زان بام؟  نی

و ای اهل مدرسه و فلسفه! شما از این همه نوشته ها، خیری دیده اید؟

زین رسالاتِ مزید اندر مزید

یک جوابی زان حوالیتان رسید؟

جواب ایشان این است که درست است خبری نیامده ولی از دل به دل راه است:

نی ولیکن یار ما زین آگهست

زان که از دل سوی دل لابد رهست

مولانا می پرسد پس چرا راه از قاصد و پیکی که جواب نامه تان را بیاورد خالی است؟

پس از آن یاری که اومید شماست

از جواب نامه ره خالی چراست؟

تعریض مولانا به فلاسفه و اهل کلام و فقهاست که نشانی از تحول در دل ندارند و لاف خداشناسی و رسیدن به مقصود می زنند. این ابیات به دنبال داستانی آمده است که از خواب سه رفیق ترسا و یهودی و مسلمان سخن می رود و غذایی که قرار است سهم کسی باشد که بهترین خواب را دیده باشد. خواب ترسا و یهودی دور و دراز و پر تکلف و ادعاست. مسلمان هم می گوید من خواب دیدم که پیامبر گفت پاشو حلوا را بخور که از دیگران عقب نمانی. ترسا و یهودی شهادت می دهند که خواب تو بهتر بود که در بیداری هم اثر دارد ولی خواب ما جز خواب و خیال و تئوری پردازی نبود:

پس بگفتندش که والله خوابِ راست

تو بدیدی وین بِه از صد خواب ماست

خواب تو بیداریَست ای بوبَطَر^[1]

که به بیداری عیانستش اثر

 

---

[1] بطر: سرمستی و غرور

معرفی فیلم جادو در مهتاب 65

معرفی فیلم جادو در مهتاب

محمدامین مروتی

کارگردان و نویسنده : وودی آلن

بازیگران: اما استون. کالین فرث

فیلمبر‌دار: داریوش خنجی

ساخته ۲۰۱۴ میلادی

جادو در مهتاب حکایت تقابل نگاه علمی و متافیزیکی است. پیام داستان این است که هرچند ممکن است با کمک علم متافیزیک را شکست دهی، اما نهایتا نوعی متافیزیک متکی به عشق حرف آخر را می زند. عقل اگر حساب عشق را نکند، قافیه را می بازد.

کالین فرث، در نقش استنلی کرافورد، شعبده‌باز موفقی در لندن است و سرگرمی اصلی استنلی، رو کردن دست مدعیان به احضار روح و ارتباط با عالم غیب است.

زن جوانی به نام سوفی بیکر با بازی اما استون، مدعی غیبگویی و احضار روح است که در ویلای مجلل خاندان کاتلیج — از ثروتمندان صاحب صنایع در آمریکا — از طریق ازدواج با پسر خانواده در پی دست‌یابی به ثروت آن‌ها است.

استنلی به عنوان یک بازرگان پولدار و با هدف افشاگری درباره سوفی، در ویلای کاتلیج در ساحل کوت دازور میهمان می‌شود، ولی خودش به این شیاد زیبای آمریکایی، دل می‌بازد.

 

مشورت و کاهش خطا

مشورت و کاهش خطا

محمد امین مروتی

قرآن و حدیث از استبداد رای حذر می دهند. علاوه بر تاکید قرآن بر مسئلة شورا و مشورت، پیامبر هم فرموده اند عقل دیگران را به عقل خود بیافزایید. مولانا در همین معنا در دفتر ششم می گوید، عقل و خرد نور هستند و مشورت به معنی افزودن نور عقل دیگران بر نور عقل خود است که منجر به بهتر دیدن و کاستن از خطاها می شود:

مشورت کن با گروه صالحان

بر پیمبر امر شاوِرهُم بدان

امرهُم شوری برای این بود

کز تَشاور[1] سهو و کژ کمتر رود

این خردها چون مصابیح انورست

بیست مصباح از یکی روشن‌ترست

 

---

[1] تشاور: با هم مشورت کردن

ماهیت مادی وجود انسان از نظر دکتر اسدی کیمیایی و ملاحظاتی در باب آن

ماهیت مادی وجود انسان از نظر دکتر اسدی کیمیایی و ملاحظاتی  در باب آن

 (خلاصه یک سخنرانی)

محمدامین مروتی

دکتر اسدی کیمیایی فارغ التحصیل پزشکی دانشگاه تهران در 1353و متخصص بیماری های مغز و اعصاب است.

کتابهای دکتر اسدی کیمیایی:

خطای دکارت. تهران

خلقت و تکامل مغز و روان. نگاه معاصر.

درک رخداد اثر آنتونیو داماسیو ترجمه تقی کیمیایی اسدی. نگاه معاصر.

 در جستجوی اسپینوزا: اثر آنتونیو داماسیو ترجمه تقی کیمیایی اسدی

سیری  در نظریه های آفرینش.

فلسفه روانکاوی و علم اعصاب.

تجسسی در وهم اراده آزاد.

قسمت های مغز:

مغز شامل نیمکره‌های مخ، مخچه و ساقه مغز است.

 نیمکره‌های مخ باعث می‌شوند تا انسان بتواند فکر کند و حرف بزند و مسائل را حل کنند. نیمکره چپ فعالیت‌های نیمه راست بدن و نیمکره راست فعالیت‌های نیمه چپ بدن را کنترل می‌کند. اما آنها همکاری هم دارند مثلاً در موقع نگاه کردن.

مخچه هم مرکز تعادل بدن است و با ورزش‌های مانند ژیمناستیک و بند بازی تقویت می‌شود.

بخش دیگر مغز ساقه مغز است که واصل مخ و مخچه به نخاع است. ساقه مغز شامل سه بخش است: مغز میانی و پل مغزی و بصل النخاع.

بصل النخاع در بالای نخاع است و مرکز فعالیت‌های غیرارادی بدن است و برای همین مشهور به گره حیات است. مخ شامل4 لوب‌ است: لوب آهیانه. لوب پیشانی. لوب گیجگاهی و لوب پس سری

در هر یک از این لوب‌ها حواس مختلفی وجود دارد برای مثال در لوب پیشانی: حس بویایی؛ در لوب پس سری: حس بینایی؛ در لوب گیجگاهی: حس شنوایی و در لوب آهیانه: مرکز حواس پیکری مانند لامسه. همچنین مغز دارای دستگاه لیمبیک هست.

مغز انسان از دید ساختار، همانند مغز دیگر پستانداران است ولی کورتکس آن در مقایسه با دیگر پستانداران دارای گسترش و پیشرفت بسیار بیشتری‌است.

نیمکره چپ در زبان آموزی ، یادگیری ، تفکر ریاضی و منطق ، تخصص دارد. نیمکره راست انجام دادن کارهای ظریف هنری ، موسیقی را کنترل می‌کند. تالاموسها مرکز تقویت پیامهای حسی مانند چشم ، درد و ترس هستند و پیامهای حسی را قبل از اینکه به قشر مخ برسند تقویت می‌کنند. هیپوتالاموس مرکز تنظیم اعمال مختلفی از جمله گرسنگی ، تشنگی ، خواب و بیداری و دمای بدن است.

 

ساختمان سه طبقه مغز:

نفس یک ساختمان سه طبقه است. طبقه اول "پیش خود" است. محل ادراکش در آهیانه (پَریتال) راست است و ناخودآگاه است با نقشه ای شبیه حالت جنینی و حالت خواب یا حالت سجده. در زمان جنینی و در حالت خواب مغزمان در همین سطح کار می کند.

طبقه دوم "خود هسته ای" است که از قشر مغز برمی خیزد. در اثر ورود محرکات به مغز ایجاد می شود و بر حافظه متکی نیست. یکپارچگی اش هم مربوط به آهیانه است. خود هسته ای حاصل ترکیب حس درونی مثل تشنگی و گرسنگی و حس بیرونی مثل حواس پنجگانه و حس داشتن ذهن  است.

طبقه سوم "خود گسترده" است. خود گسترده محصول ادراک مستمر خود هسته ای است که بر سیستم حافظه متکی است. حس خود بودن و خودآگاهی از اینجاست. خود گسترده را قشر جلو پیشانی می سازد و در عین حال به هیپوکامپ (بخشی از لیمبیک) به عنوان مرکز حافظه متکی است.  اختلالات مناطق مرتبط، می تواند حافظه را از بین ببرد و این حس را مختل کند.

فیل ها و دلفین ها و تمام موجوداتی که خود را در آیینه تشخیص می دهند این حس را دارند. انسان هم در 18 تا 24 ماهگی خود را در آیینه تشخیص می دهد.

فراآگاهی:

علاوه بر همه این ها انسان ها فراآگاهی هم دارند. یعنی به آگاهی شان، آگاهی دارند.

زندگی اجتماعی:

عواملی که به رشد مغز انسان حاصل عوامل مختلفی است. رشد بخش آهیانه. تقسیم کار بین نیمکره چپ و راست و پیدایش نرون های (فونه کونمو) که ایجاد کننده همدردی و سمپاتی که زندگی اجتماعی ایجاد می کنند که 82 هزار نرون دارد و در شمپانزه شامل 16 هزار نرون است . لذا رفتار اجتماعی در حیوانات ضعیف است. انسان 96 درصد اشتراک ژنتیکی با شمپانزه دارد و 10 درصد با برنج.

 تعداد نرون های مغز انسان 10¹² است. تا 18 سالگی رشد می کند و تا سن 25 سالگی ادامه می یابد. پس اگر انسانی تا 25 سالگی رفتار ضداجتماعی نکند دیگر نمی کند.

روح:

لیمبیک در لب گیجگاهی (تمپورال) و آهیانه (پَریتال) سازنده روح است. اسپیریت هم واصل و وسطة فیزیک و متافیزیک است. دکارت فکر می کرد غده صنوبری (پینال) ارتباط بین جسم و روح را ایجاد می کند.

روح در ادیان ابراهیمی:

ایده روح در ادیان ابراهیمی از یهودیت شروع می شود ولی نه از یهودیت توراتی و اولیه. در یهودیت اولیه مفهوم روح وجود ندارد. در سفر پیدایش خدا انسان را از گل رس مانند یک مجسمه ساز می سازد و در بینی او روح و جان می دمد. یهودی ها بودند که جهت امتحان پیامبر از او راجع به روح سوال کردند: یسئلونک عن الروح. اولین تعبیر از روح مستقل از جسم در ادبیات دینی یهود پس از مرگ اسکندر و حکومت تولمی ها که یهودی ها را قتل عام کرد. بلکه توسط اولیای دین برای تسکین یهودی ها از افلاطون گرفته شد که هر کس شهید شود روحش باقی می ماند و به بهشت می رود.

دوالیسم فلسفی:

فلاسفه ای مثل ابوعلی سینا و دکارت از آن به عنوان جوهری مستقل از جسم تعبیر کردند. این همان دوالیسم دکارتی بود. او معتقد بود هماهنگی این دو جوهر در غده صنوبری رخ می دهد. در حالی که غده صنوبری با ترشح ملاتونین مسئول خواب بشر است. به دلیل تحلیل تدریجی این غده، خواب در پیری مختل می شود.

مرکز تفکر دینی:

قسمت لیمبیک طرف راست در لب گیجگاهی مسئول احساسات و عواطف و مسئول تخفیف تنش اضطرابات اگزیستانسیالیستی مثل ترس از مرگ است. دین و عالم دیگر حاصل فعالیت های این بخش است. اسکیزوفرنی و ضایعات لب گیجگاهی باعث شنیدن صداهای متافیزیکی و دیدن صحنه های متافیزیکی می شود.

مرکز تفکر هنری:

لب پشت سری مرکز تصورات بینایی است که نقاش بدان متکی است.

موسیقی از لب گیجگاهی سمت چپ حاصل می شود.

شاعر از فرونتال طرف راست تغذیه می شود و مفاهیم شعری از سمت چپ آن بیرون می آید.

مرکز تفکر فلسفی:

 یک فیلسوف قشر جلو پیشانی طرف راست .

مرکز تفکر ریاضی:

ریاضیدان قسمت قدامی لب پیشانی اش فعال می شود.

آگاهی:

آگاهی پیچیده ترین محصول فکر است. برای حداقل آگاهی صدمیلیون نرون لازم است که در هشت پا، وجود دارد. در پرنده 300 میلیون و در کوچکترین نخستی 500 میلیون نرون داریم ولی در  انسان 10 تریلیون نرون داریم.  10¹⁶ اتصال الکترونیکی در مغز داریم. اتصالات شیمیایی هم 6 نوع است ولی سرعت الکتریکی ندارد. هر نرونی یک ماکروکامپیوتر با قدرت 10¹² عملیات در ثانیه است.

لب فرونتال یکدستی آگاهی را ایجاد می کند. تشکیلات ساقه مغز مثل اتصال برق برای کامپیوتر است. عصب سه قلو محل ورود اطلاعات به جز بویایی به مغز است. ضایعات موضعی در پشت مغز، موجب سیاه و سفید شدن دنیا یا بیرنگ بینی دنیا می شود.

در خواب هم خودآگاهی داریم. مغز در نیم ثانیه می تواند 300 هزار طرح را ارزیابی و بین آن ها گزینش کند.

آگاهی هسته ای، لحظه ای و محصول خود هسته ای مغز است. زیستن در لحظه محصول این نوع آگاهی است.آگاهی گسترده، آگاهی لحظه ای به اضافه تاریخچه زندگی است. همه مغز و بخصوص هیپوکامب برای آگاهی گسترده لازم اند.

واحد آگاهی مغزی ستون مغزی است. هر ستون یک میلیون نرون و 6 لایه دارد که حس رنگ یا درد به ما می دهد. چه چیز باعث می شود این میدان الکتریکی به آگاهی تبدیل می شود . این سوال هنوز بی جواب است.

عقلانیت:

سیستم پاداشی یا ریوارد سیستم نیازهایمان را ارزیابی می کند. سطح تحتانی لب جلو پیشانی قاضی اعظم یا همان عقلانیت است.

 

ملاحظات انتقادی:

مخلص کلام دکتر اسدی این است که شعور بر ماده تقدم ندارد بلکه این ماده است که به حدی تکامل یافته که به آگاهی و سپس خودآگاهی منجر شده است. آگاهی متاخر از ماده است نه مقدم بر آن. آگاهی کیفیتی از ماده و پیچیده ترین خاصیت و محصول آن است.

 حقیقت این است که علم به حدی ناچیز و کوچک است که نمی تواند چنین ادعایی بکند و نکرده است. علم، فروتنی می آورد و از برساختن متاروایت حذر می کند. ما به واقع نمی دانیم که این جهان چگونه هست شده است یا چگونه هست؟ ما می توانیم بگوییم از منظر فیزیولوژی مغز، فرآیند آگاهی چگونه شکل می گیرد ولی ابزاری نداریم که خارج از چارچوب مغز – که به مثابه عینکی به چشم بشر عمل می کند- سخنی بگوییم. در حوزة متافیزیکِ مرسوم ما به گونه ای له و علیه دین سخن می گوییم که انگار در جایگاهی ماوراء بشری قرار داریم.

دکتر اسدی، فیزیولوژی پیچیده مغز را به سبب تخصص اش، به خوبی باز می کند و مادامی که به عنوان یک متخصص و عالم این کار را می کند، ایرادی به او وارد نیست و مطالبش مفید است.

اشکال از آن جاست که می خواهد به عنوان یک فیزیولوژیست و متخصص مغز، بر اساس این اطلاعات به نفی متافیزیک بپردازد. حال آن که فیزیولوژی مغز در مورد متافیزیک ساکت است.

درست است که در علم، برای تبیین پدیده ها، نیازی به متافیزیک نیست ولی این باز ثابت نمی کند که علم همه چیز است و متافیزیک مجلی از اعراب ندارد.

به قول خودشان، همه آگاهی بشری ماهیتی فیزیولوژیک و مغز بنیاد دارد. ایشان به همان ترتیبی که مرکز باورهای علمی و هنری و فلسفی در مغز را ردیابی می کنند و نشان می دهند، مرکز باورهای دینی را هم ردگیری می کنند و نشان می دهند. پس نسبت مغز با انواع آگاهی ها و باورهای ما نسبتی متقارن و مساوی است. مغز باور علمی را به باور دینی ترجیح نمی دهد. بلکه برای هر دو جا باز می کند. چرا که هر دو کارکرد و عملکرد موثر در حیات بشری دارند. از منظری داروینیستی و تکاملی نیز، اساسا کل آگاهی بشر معطوف به تطبیق بهتر انسان با محیط اوست. دکتر اسدی بر مبنای چه حجتی، لب قدامی را بر لب گیجگاهی ارجح می دانند؟

ضمن اینکه خود نیز به عدم کشف مکانیسم تبدیل الکتریسیته به آگاهی اذعان دارد. هنوز حلقه گمشده ای بین الکتریسیته و آگاهی وجود دارد. پس چرا موضع لاادری نگیریم و چرا نگوییم نمی دانیم؟

اگر دکتر اسدی، از خدای شکافها به عنوان خدایی با منشا جهل سخن می گوید، چرا نتوان به او خرده گرفت که چرا به شیوه ای پیشینی و غیرتجربی و غیر علمی همه شکاف ها و گپ ها را با ماده پر می کند؟ می خواهم بگویم که دکتر تقی اسدی در گریز از متافیزیک دینی به دام متافیزیک مادی می افتد.

ضمن اینکه من تا کنون هیچ تبیینی را ندیده ام که مسئلة خودآگاهی را به نحوی مقنع، توضیح دهد. توضیح لکان از مرحله آیینه ای نیز علیرغم جذابیتش، نهایتا قناعتی به بار نمی آورد. مسئله خودآگاهی به اندازه مسئله وجود عالم غامض و پیچیده و حیرت انگیز است. این که جهان چرا به جای اینکه نباشد هست و این هستی چه معنایی دارد؟ مادامی که این دو مسئله وجود دارد، بحث تقدم ماده بر آگاهی و بالعکسش، به روش های متعارف لاینحل به نظر می رسد.

 شاید معقول تر باشد که بگوییم به دلیل پیشرفت های علمی، مراتب دینداری و بی دینی ما ارتقاء می یابد بدون آنکه یکی را به نفع دیگری کاملا کنار بنهیم. چرا که هر دو کارکردهای مثبت در جهت تطابق و انطباق بیشتر بشر با عالم دارند. بر همین اساس می توان انتظار داشت و امیدوار بود که تلقیاتی از علم و دین که ویرانی و نابودی به بار می آورند، با توسعة عقلانیت و تکامل بشر، به محاق روند.

آنچه در نهایت در داوری و ارزیابی نوعی از انواع آگاهی مهم است این است که در عمل چقدر به آرامش و آسایش بشر  و تطابق بیشتر او با عالم کمک کرده است. این از آن است که در فلسفة علم هم و در تحلیل نهایی، هر نوع علمی با وجهه و رویکرد عملی اش قضاوت می شود.

دین حال و دین قال

دین حال و دین قال

محمدامین مروتی

شعرای ما مکرر از " قیل و قال مدرسه" سخن گفته اند. برای کسی که تازه مطالعه را شروع کرده باشد – من جمله زمانی برای خودم- قیل و قال مدرسهدین حال و دین قال چیزی از قبیل شلوغ کردن و سرو صدای بچه ها را تداعی می کند. بعدها فهمیدم "قیل" به عربی فعل مجهول است یعنی "گفته شد" و "قال" فعل معلوم است به معنی "گفت". خلاصه کلام، قیل و قال یعنی گفت و شنیدهای طلبگی که عمدتا متکی بر نقل قول احادیث و روایات منتسب به پیامبر و بزرگان دین است. عرفا معتقدند که قیل و قال ما را به کنه دین نمی رساند. نقل اقوال این و آن بر سبیل تقلید است. در مقابل علم تقلیدی و قیل و قالی، علم تحقیقی را قرار می دهند. علم تحقیقی بصیرت و مشاهده به عین و به تحقیق است. آن علمی که تو را از تو برهاند و در تو تحولی ایجاد کند که انبیا برای آن آمده اند. مولانا می گوید قرآن مجسم یا معنی قرآن، انبیا هستند که احوالشان در پرتو کلام وحی دیگرگون شده است و اگر همنشین انبیا هم باشی ولی حالت دگرگون نگردد، معنی قرآن را نفهمیده ای ولی اگر به کنه آن راه یابی، تحول حال می یابی و جهان مانند قفس بر تو تنگ می گردد. در این عالم نمی گنجی و دیگر دو دستی به این دنیا نمی چسبی. عاشق و پاکباز می شوی. مانند ابراهیم که اسحاقش را قربان کرد:

چون تو در قرآن حق بگریختی

با روان انبیا آمیختی

هست قرآن حال های انبیا

ماهیان بحر پاک کبریا

ور بخوانی و نه‌ای قرآن‌پذیر

انبیا و اولیا را دیده گیر

ور پذیرایی چو بر خوانی قصص

مرغ جانت تنگ آید در قفس

مرغ کو اندر قفس زندانیست

می‌نجوید رستن، از نادانیست

روح هایی کز قفسها رسته‌اند

انبیاء رهبر شایسته‌اند

از برون آوازشان آید ز دین

که ره رستن تو را این است این

ما بدین رستیم زین تنگین قفس

جز که این ره نیست چاره ی این قفس

حافظ می گوید:

از قیل و قال مدرسه حالی، دلم گرفت

یک چند نیز خدمت معشوق و مَی کنم

و:

طاق و رواق مدرسه و قال و قیل علم

در راه جام و ساقی مه رو نهاده‌ایم

و:

مباحثی که در آن مجلس جنون می‌رفت

ورای مدرسه و قال و قیل مسئله بود

قرآن هم می فرماید پیامبران برای تعلیم کتاب و حکمت از سویی و تزکیه از سوی دیگر آمدند:

سوره بقره، آیه 129: رَبَّنَا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولاً مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِکَ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُزَکِّیهِمْ إِنَّکَ أَنتَ العَزِیزُ الحَکِیمُ ‏: اى پروردگار ما، از ميانشان پيامبرى بر آنها مبعوث گردان تا آيات تو را برايشان بخواند و به آنها كتاب و حكمت بياموزد و آنها را پاكيزه سازد و تو پيروزمند و حكيم هستى.

سوره جمعة آيه  2: هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولاً مِّنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِن كَانُوا مِن قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُّبِينٍ : ‏اوست آن كس كه در ميان بى‌سوادان فرستاده‌اى از خودشان برانگيخت، تا آيات او را بر آنان بخواند و پاكشان گرداند و كتاب و حكمت بديشان بياموزد، و [آنان‌] قطعاً پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.

پس به نص قرآن، پیامبران برای دو چیز آمدند: اول: تعلیم کتاب و حکمت. یعنی تعلیم حکیمانه و معقول کتاب خدا. دوم: تزکیه.

اما نهایتا رستگاری در تزکیه است:

سوره شمس آيه  10و 9:‏ قَدْ أَفْلَحَ مَن زَكَّاهَا ‏:‏( قسم به همه اينها ! ) كسي رستگار مي‌گردد كه نفس خويشتن را بپيرايد . وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا: ‏ و هر كه آلوده‏اش ساخت قطعا درباخت.

سوره أعلى آيه  14:‏ قَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّى :‏ رستگار آن كس كه خود را پاك گردانيد.

از منظر قرآن مسلمان کسی است که قلب سلیم دارد و نهایتا "قلب سلیم" به داد آدمی می رسد:

یَوْمَ لاَ یَنْفَعُ مَالٌ وَلاَ بَنُونَ إِلاَّ مَنْ أَتَى اللهَ بِقَلْب سَلِیم: روزی که دارایی ها و کس و کار سودی ندارند مگر کسى که با قلب سلیم به پیشگاه خدا آید.( سوره شعراء، آیات 88 ـ 89.)

تفاوت دین عرفا و فقها در همین نکته است. عرفا بر تزکیه بیشتر پای می فشارند و فقها بر تعلیم و مدرسه. فقها خود دو دسته اند: عده کثیری، تعلیم را به نقل و تقلید فروکاسته اند و حکمت را از آن گرفته اند و عده قلیلی (مانند فقهای فیلسوف مشرب) به قرائت حکیمانه آیات پای می فشارند.

از این رو مولوی می گوید:

آن طرف که عشق می‌افزود درد

بوحنیفه و شافعی درسی نکرد

و حافظ می گوید:

حلاج بر سر دار این نکته خوش سراید:

از شافعی نپرسید امثال این مسائل

شیخ بهایی هم در مثنوی "نان و حلوا" آورده است:

علم رسمی سر به سر قیل است و قال

نه از او کیفیتی حاصل، نه حال

طبع را افسردگی بخشد مدام

مولوی باور ندارد این کلام

علم نبود غیر علم عاشقی

مابقی تلبیس ابلیس شقی

علم فقه و علم تفسیر و حدیث

هست از تلبیس ابلیس خبیث

زان نگردد بر تو هرگز کشف راز

گر بود شاگر تو صد فخر راز

چند و چند از حکمت یونانیان؟

حکمت ایمانیان را هم بدان

چند زین فقه و کلام بی‌اصول

مغز را خالی کنی، ای بوالفضول

صرف شد عمرت به بحث نحو و صرف

از اصول عشق هم خوان یک دو حرف

دل منور کن به انوار جلی

چند باشی کاسه لیس بوعلی؟

 

حرفی از ان هزاران.....

آیه هفته:

سوره حجرات آيه  10: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ‏: در حقيقت مؤمنان برادرانند. ميان برادرانتان آشتى بيفكنيد و از خدا بترسيد، باشد كه بر شما رحمت آرد.

کلام هفته:

‏احمق‌ به کسانی گفته می‌شود که برای اثبات گفته‌هایشان هیچ مدرکی ارائه نمی‌کنند، اما برای زیر سوال بردن دیگران از آن ها مدرک طلب می‌کنند.                                            آنتوان چخوف

شعر هفته:

نگهت غارت دین کرد و خدا می داند 

بهر این روز نگه داشته بودم دین را                       عماد خراسانی

داستانک:

وقتي به جهل جواني بانگ بر مادر زدم، دل آزرده به كنجي نشست و گريان همي گفت: مگر خُردي فراموش كردي كه درشتي مي‌كني.

چه خوش گفت زالي به فرزند خويش                    چو ديـدش پلنگ افـكن و پيل تــن

گــر از عهـد خـرديـت يـاد آمــدي                     كــه بيچاره بـودي در آغـوش مــن

نكــردي دريــن روز بــر مـن جفـا                   كــه تـو شيـرمـردي و مـن پـيـرزن

طنز هفته:

ﺳﻪ نفر ﻣﯽ ﺧﻮﺍﺳﺘﻦ ﯾﮏ ﯾﺨﭽﺎﻟﻮ ﺑﺒﺮﻥ ﻃﺒﻘﻪ ﺷﯿﺸﻢ. ﺗﻮ ﻃﺒﻘﻪ 5 ﯾﮑﯿﺸﻮﻥ ﻣﯿﮕﻪ ﻣﻦ ﺑﺮﻡ ﺑﺒﯿﻨﻢ ﭼﻘﺪﺭﻣﻮﻧﺪﻩ

ﻣﯿﺮﻩ ﻭ ﺑﺮﻣﯿﮕﺮﺩﻩ ﻣﯿﮕﻪ: ﯾﮏ ﺧﺒﺮ ﺧﻮﺏ ﺩﺍﺭﻡ ﻭ ﯾﮏ ﺧﺒﺮ ﺑﺪ .

میگن اول خبر خوب بگو و بعد خبر بد.

میگه ﺧﺒﺮ ﺧﻮﺏ اینکه : 1 ﻃﺒﻘﻪ ﻣﻮﻧﺪﻩ . ﺧﺒﺮ ﺑﺪ : ﺳﺎﺧﺘﻤﺎﻧﻮ ﺍﺷﺘﺒﺎﻫﯽ ﺍﻭﻣﺪﯾﻢ.

 

در تاریخ 6 مهر 97 به روز شد.

تلگرام فرهنگی-فلسفی " محمدامین مروتی "

روزنوشته های کوتاه محمدامین مروتی در تلگرام

شنبه ها: گفتارادبی - هنری                                                                                                                                                                                                                    یکشنبه ها:گفتار دینی                                                                                                                                                                                                                        دوشنبه ها: گفتار اجتماعی-فرهنگی                                                                                                                                                                                                             سه شنبه ها: گفتار عرفانی با تاکید بر مولانا                                                                                                                                                                                    چهارشنبه ها: گفتار فلسفی                                                                                                                                                                                                                     پنجشنبه ها: خودشناسی و شیوه زندگی                                                                                                                                                                                                          جمعه ها: گفتارهای متفرقه

https://telegram.me/manfekrmikonan

لطفا برای دوستان علاقمندتان ارسال فرمایید.                                                                                                             

 

 

حرفی از ان هزاران.....

‏آیه هفته:

 وَمَن يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى وَإِلَى اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ ‏( سوره لقمان آيه  22‏) :‏كسي كه ( دل به خدا دهد و ) مطيعانه رو به خدا كند ، در حالي كه نيكوكار باشد ، به دستاويز بسيار محكمي چنگ زده است . سرانجام همه كارها به خدا بازگشت داده مي‌شود ( و حسنات را پاداش ، و سيّئات را پادافره مي‌دهد ) .‏

کلام هفته:

اگر آدمی‌ را شادیی در دل می‌آید جزای آن است که کسی را شاد کرده است، و اگر غمگین می‌شود کسی را غمگین کرده است.                                                                  فیه ما فیه مولانا

شعر هفته:

باش تا نفرین دوزخ از تو چه سازد

که مادران سیاه پوش

داغ داران زیباترین فرزندان آفتاب و باد

هنوز از سجاده ها

سر بر نگرفته اند.....        احمد شاملو

داستانک:

بـه گمانم مادر مدت ها درد داشت. ما نمي دانستيم. تازه امروز از نسخه هايش فهميديم. از داروهاي ضد دردش. بيچاره ديشب راحت شد. نمي دانيم چه ساعتي؟!. ما خواب بوديم. صبح، وقتي صبحانه ما سر وقت آماده نشد، فهميديم.                                                                پوران حجت انصاري

طنز هفته:

مثلث برمودا چیست؟

  موبایل            مبل

          تلگرام

بری توش دیگه نمیتونی بیای بیرون

 

ستم آشکار و ستم نهان

ستم آشکار و ستم نهان

محمدامین مروتی

مولانا در دفتر ششم و در نقد کسانی که به بهانة دین و پرستش خالق، بر مخلوق ستم می کنند، از پادشاهی سخن می گوید که دارد به مسجد جامع می رود تا نماز بگذارد و عمله و اکرة او مردم را به چوب می زنند تا راه را برای عبادت شاه باز کنند:

سوی جامع می‌شد آن یک شهریار

خلق را می‌زد نقیب و چوبدار[1]

آن یکی را سر شکستی چوب‌زن

و آن دگر را بر دریدی پیرهن

بی گناهی که در آن میان کتک بسیاری خورده بود به پادشاه روی کرد و گفت این ظلم ظاهری تو است که تحت عنوان خیر و به بهانة عبادت مرتکب می شوی، تا ظلم پنهانت چه باشد؟

در میانه بی‌دلی ده چوب خورد

بی‌گناهی که برو از راه بَرد[2]

خون چکان رو کرد با شاه و بگفت

ظلم ظاهر بین چه پرسی از نهفت

خیر تو این است جامع می‌روی

تا چه باشد شرّ و وِزرت[3] ای غوی[4]

 

---

[1] نقیب و چوبدار همان گارد محافظ امراست.

[2] برو از راه برد یعنی از سر راه کنار رو

[3] وزر یعنی بار و سنگینی

[4] غوی: گمراه

علم نافع و علم لاینفع

علم نافع و علم لاینفع

محمدامین مروتی

مولانا در تمییز و تمایز علم حقیقی و نافع از علم قیل و قالی و لاینفع، سخن بسیار گفته است که مخلصش این است که علم آن است که رستگارت کند نه این که بر ذخایر ذهنی و بار اطلاعاتی ات بیافزاید و سنگین ترت نماید:

جان جمله علم ها این است این

که بدانی من کیم در یوم دین

در دفتر ششم دو داستان متوالی به عنوان شاهد مثال آمده است. در داستان نخست یک مسیحی و یک یهودی و یک مسلمان، همسفر می شوند و در بین راه غذای نذری می گیرند. قرار می گذارند صبح روز بعد خوابشان را برای یکدیگر تعریف کنند و خواب هر یک بهتر بود، حلوا از آن او باشد. مسلمان که می بیند در زبان بازی حریف آن دو نفر نمی شود، نیمه شب بر می خیزد و حلوا را نوش جان می کند. صبح روز بعد ابتدا یهودی خواب دور و درازی حاوی وقایع معنوی تعریف می کند که با موسی در کوه طور برایش رخ  اده است. عیسوی هم از سیر مقامات با عیسی در آسمان چهارم، طی خوابش خبر می دهد. مسلمان هم می گوید محمد هم به خواب من آمد که چه نشسته ای که رفقایت به کام دل، سیر مقامات کردند و به جایی رسیدند. تو هم لااقل حلوا را بخور تا گرسنه نمانی. من هم در اطاعت از پیامبرم حلوا را خوردم. یهودی و مسیحی شهادت می دهند که الحق خواب تو از خواب ما بهتر بود که در عالم بیداری یعنی عالم واقع هم اثرگذار بود:

من ز فخر انبیا سر چون کشم

خورده‌ام حلوا و این دم سرخوشم

پس بگفتندش که والله خوابِ راست

تو بدیدی وین بِه از صد خواب ماست

خواب تو بیداریست ای بوبَطَر[1]

که به بیداری عیانستش اثر

مولانا یک داستان موازی از قوچ و گاو و شتری نقل می کند که در راه به بسته ای گیاه برمی خورند و توافق می کنند که آن را هر که مسن تر است بخورد. قوچ به دروغ می گوید که من همسن قوچ ابراهیم هستک که عوض اسماعیل، قربانی کرد. گاو می گوید من همسن گاو آدم هستم که با آن جفت می کرد. شتر هم می گوید که سن شما هر چه باشد ، قد و قواره من نشان می دهد ، از شما مسن ترم و علوفه را نوش جان می کند.

ظاهر هر دو داستان با عقل و انصاف و اخلاق ناسازگار است. همه شخصیت های داستان، دین را ملعبه سیر کردن شکمشان کرده اند. اما مولانا بدون توجه به ظاهر داستان و منطق آن، نتیجه معنوی مورد نظرش را می گیرد که علم حقیقی غیر از زبان بازی و حقه بازی و طامات بافی است. علم حقیقی آن است که در عالم واقع تو را سیرتر کند و به عبارت دیگر، در زندگی واقعی منشا اثر باشد. یعنی تحولی حقیقی در من و تو ایجاد کند. پس دست از اظهار فضل و هنرهای خودنمایانه بکش. مگر سامری با هنر گوساله سازی چه به کف آورد یا ابوجهل با دانشش چه به دست آورد؟

در گذر از فضل و از جهدی و فن

کار خدمت دارد و خلق حسن

سامری را آن هنر چه سود کرد

کان فن از بابُ اللُّهُش مردود کرد

بوالحکم آخر چه بر بست از هنر

سرنگون رفت او ز کفران در سَقَر[2]

هنر علم عیان و دیدن آتش است نه استدلال کردن از دود (دخان) بر وجود آتش:

خود هنر آن داد که دید آتش عیان

نه گپ دلّ عَلی النارِ الدُّخان

استدلالات اهل فلسفه و قیل و قال، مثل علم طبیب است که از ادرار و کثافت، بر بیماری استدلال می کند. طبیب خود بیماری را به عینه نمی بیند و تنها از ادرار بیمار بدان پی می برد:

ای دلیلت گنده‌تر پیش لبیب

در حقیقت از دلیل آن طبیب

چون دلیلت نیست جز این ای پسر

گوه می‌خور در گمیزی[3] می‌نگر

استدلال مانند عصا در کف کور است که پیش از هر چیز بر کوری او دلالت می کند:

ای دلیل تو مثال آن عصا

در کفت دلَّ علی عیبِ العمی

در دفتر پنجم هم در مقایسه علم حضوری و اکتسابی (فلسفی) می گوید فیلسوف از مصنوع به صانع و از دود به آتش استدلال می کند در حالی که صوفی در صانع  و در دل همان آتش می زید:

جز به مصنوعی ندیدی صانعی                      

بر قیاس اقترانی قانعی

می فزاید در وسایط ، فلسفی                         

از دلایل ، باز بر عکسش صفی

گر دخان، او را دلیل آتش است                    

 بی دخان ، ما را در آن آتش ، خوش است

خاصه این آتش که از قرب و ولا                  

 از دخان، نزدیک تر آمد به ما

 

---

[1] بطر: سرمستی و غرور

[2] سقر: جهنم

[3] گمیز: ادرار