چکیده فلسفه نیچه
محمدامین مروتی
دیونیسوس و آپولون:
نقطه شروع تفکر نیچه، تمایزی است که او بین نگاه دیونیسوسی و آپولونی قائل می شود.
دیونیسوس خدای مستی و شراب است. نگاه دیونیسوس بر اساس سرخوشی(دانش طربناک) و سرمستی است.
آپولون خدای عقلانیت است و سقراط که گرایش آپولونی دارد، در پی حقیقت و اخلاق، سرگردان است.
نیچه می گوید سقراط فلسفه را تباه کرد و دروغی به نام حقیقت ناب را رایج ساخت. در حالی که دیونیسوس چنین ادعایی ندارد و صادقانه در پی اعمال اراده و میل است.
اخلاق و حقیقت:
نیچه می گوید: "حقیقت ناب دروغ ناب است."
و:
"حقیقت در تفکر من نقیض خطا نیست. بلکه وضع خطایی دیگر در مقابل سایر خطاهاست."
اخلاق نیز صرفاً تفسیر اخلاقی پدیده هاست. حقیقت و اخلاق سازوکارهای تکاملی معطوف به بقا هستند که کم کم برای بشر اصالت پیدا کرده اند. کارکرد واولیه شان را از دست داه و به سنت های بازدارنده تبدیل شده اند. "فراسوی نیک و بد" در فلسفه نیچه به همین معناست: نوعی فرااخلاق. "هستی" تابع "باید" نیست بلکه "باید تابع هستی است.
هنر مورد علاقه سقراط شعر(هومر) و معماری است و هنر مورد علاقه دیونیسوس، موسیقی و تراژدی. به نظر نیچه، هومر با خلق حماسه و اساطیر، بر توهمات بشر در باره زندگی افزود. غایت زندگی دیونیسوسی، حس وحدت و یگانگی با زندگی است.
این در حالی است که سقراط با نگاهی دیالکتیکی دائماً حکم نهایی در باره حقیقت و اخلاق را به تعویق می اندازد.
اراده معطوف به قدرت:
به باور نیچه بنیاد زندگی و رفتار بشری همین اعمال اراده و میل به افزایش توان است و سقراط با انکار این واقعیت، پیروانش را به دنبال نخود سیاه می فرستد.
دو نوع اخلاق وجود دارد: اخلاق بردگان و اخلاق اشراف و والاتباران. بد و خوب نداریم، والا و پست داریم.
اخلاق بردگان ریشه ای مسیحی دارد. مسیحیان چون در موضع ضعف قرار داشتند، اخلاق بردگی را بر اساس ترحم برساختند و این نوعی اعمال قدرت ریاکارانه و مزورانه برای بقا بود. ترحم و دلسوزی سلاح ضعفا علیه اقویاست.
اخلاق نجبا و سروران، ریشه در امپراتوری رم دارد. والاتباران تمایلات و اراده خود را پنهان نمی کنند و می گویند این خوب است چون من آن را می خواهم. اخلاق سروران مبتنی بر کنش است و اخلاق بردگی مبتنی بر واکنش، لذا همواره دشمنی می سازد که بدو واکنش کند.
نیچه می گوید اخلاق تبار و تاریخ دارد و دائماً در تغییر است و تابعی است از شرایط تاریخی.
او منتقد فایده باوری است و اخلاق اشرافی او به نوعی فضیلت باوری نزدیک می شود.
میشل فوکو و ژاک دریدا ایده نیچه ای نسبت قدرت و دانش را در تئوری پردازی هایشان بسط دادند.
نیچه و شوپنهاور:
نیچه تعبیر "اراده قدرت" را از شوپنهاور و او از شلینگ و هگل گرفته است. اما مسیری متفاوت از شوپنهاور می پیماید. شوپنهاور ریشه رنج بشر را در اراده ورزیدن می یابد و به سبک بودا، به نفی اراده می رسد. برای شوپنهاور، هنر نیز صرفاً مُسکن است.
نیچه رنج را جزئی جدانشدنی از زندگی بشر می بیند و آری گفتن به رنج را، راه حل تلقی می کند و در این مسیر هنر و به خصوص موسیقی دستگیر بشر است. افزایش قدرت، رنج را به لذت تبدیل می کند. رنج، برخورد کردن قدرت و اراده به مانع است. درد زایمان نوعی رسیدن از رنج به لذت است. آفرینش هنری نیز چنین است.
شوپنهاور به زندگی نه می گوید و نیچه آری. ابرمرد یا ابرانسان، سروری است که کنش می کند و اخلاق خود را برمی سازد. مخلوق انتخاب طبیعی داروینی نیست. قدرت چیرگی بر خویشتن را دارد و اهل انتقام و کینه ورزی و واکنش و مقابله به مثل نیست. ابرمرد از شتر بودن عبور می کند تا چون شیر بساط اخلاقیات کهنه را بر هم ریزد و سپس مانند کودکی از نو متولد شود و اخلاق خود را بسازد.
نیچه منتقد نیهیلیسم است. نیهیلیسم بعد از مرگ خدا به سرنوشت بشر مدرن تبدیل شد. مرگ خدا منجر به "بحران مرجعیت" شد. نیهیلیسم و ابرانسان دو پاسخ مختلف به این بحران هستند.
بازگشت جاودانی:
یکی از معضلات فلسفه نیچه باور به "بازگشت جاودانی" مکرر بشر به دنیاست که به نظر می رسد با اندیشه دیگر او یعنی رشد و توسعه فردی بر اساس مدیریت رنج، تناقض دارد. در فلسفه نیچه مشکلی که مرا از پا نیندازد، مرا نیرومندتر می کند. اما اگر قرار بر تکراری دایره وار است، رشد و تکامل چه معنایی دارد؟
جسم و روح:
نیچه منتقد دوگانه انگاری بین روح و جسم است و برخلاف مسیحیت که تن و دنیا را تحقیر می کند، به نوعی رشد توامان روح و جسم روی می کند. رویکردی که حافظ شیرازی هم در مقابل زاهدان و اهل تصوف زمانه اش داشت. مسیحیت یک بهشت رویایی در مقابل واقعیت و زندگی می سازد. از واقعیت زمین به رویای آسمان پناه می برد. با غرایز طبیعی می جنگد و به زندگی، "نه" می گوید.
9 مهر 1405
