ارزش بقایی و کارکردی حقیقت
ارزش بقایی و کارکردی حقیقت
محمدامین مروتی
نیچه رساله «درباره حقیقت و دروغ در مفهومی غیراخلاقی» را در سال ۱۸۷۳ نوشت اما این کتاب مهم در زمان حیاتش منتشر نگردید.
در این نوشته نیچه می گوید آنچه ما «حقیقت» می‌نامیم، نه توصیف واقعیت؛ بلکه مجموعه‌ای از استعاره‌هاست که انسان‌ها برای بقا و صلح اجتماعی ابداع و اختراع کرده‌اند.
به نظر نیچه زبان ابزار فریب است. واژه‌ها هرگز خودِ اشیاء را توصیف نمی‌کنند. زبان یک سازه هنری و استعاری است، نه بازتابی از واقعیت عینی.
در واقع نیچه دروغ‌گویی یا حقیقت‌جویی انسان را از نظر کارکرد زیستی و روانی برای بقای انسان تحلیل می‌کند.
او انسان عقلانی در برابر انسان شهودی قرار می دهد:
انسان عقلانی که با مفاهیم مرده و قالب‌های ثابت زندگی می‌کند تا امنیت داشته باشد.
انسان شهودی که با هنر و اسطوره زندگی می‌کند و فریب بودن مفاهیم را می‌پذیرد تا زندگی خلاقانه‌تری داشته باشد.
مشهورترین جمله رساله این است:
«حقیقت چیست؟ لشکری رون از استعاره‌ها، مجازها و جاندارانگاری‌ها... حقایق استعاره‌هایی که کهنه شده و از رمق افتاده‌اند...»
نیچه می گوید مفهوم حقیقت یک برساخته انسانی است که با پایان زندگی در سیاره ما نابود می شود:
«در گوشه‌ای پرت از کیهانی که سوسوزنان در بی‌شمار منظومه‌ی خورشیدی گسترده شده است، روزگاری ستاره‌ای وجود داشت که بر روی آن، حیواناتِ زیرک "شناخت" را اختراع کردند. این متکبرانه‌ترین و دروغین‌ترین دقیقه‌ی "تاریخِ جهان" بود: اما با این حال، تنها یک دقیقه بود. پس از چند دَم برآوردنِ طبیعت، آن ستاره یخ بست، و آن حیواناتِ زیرک مجبور به مرگ شدند. کسی می‌تواند چنین افسانه‌ای جعل کند، و با این وجود باز هم به قدرِ کفایت به تصویر نکشیده است که عقلِ بشری در درونِ طبیعت، تا چه حد رقت‌انگیز، سایه‌وار و فرّار، و تا چه حد بی‌هدف و دلبخواهی جلوه می‌کند. ابدیت‌هایی وجود داشته است که در آن‌ها این عقل نبوده است؛ و آن‌گاه که دوباره کارش به پایان رسد، هیچ اتفاقی نیفتاده است. زیرا برای این عقل، هیچ رسالتِ دیگری که به فراتر از حیاتِ بشری راه ببرد، وجود ندارد. بلکه این عقل صرفاً امری انسانی است، و تنها صاحب و پدیدآورنده‌اش آن را با چنان طمطراقی جدی می‌گیرد که گویی پاشنه‌ی جهان بر محورِ آن می‌چرخد».
در واقع می توان گفت نیچه نگاهی تکاملی و داروینی به اخلاق و حتی حقیقت دارد. او عقل و حقیقت را در خدمت بقای انسان تعریف می کند نه بیان واقعیت.
22 شهریور 1405