واژه های دخیل در قرآن

محمدامین مروتی

عربی هم از منظر زبانشناسی، زبانی است که تحت تاثیر زبان های دیگر قرار می گیرد. وام می گیرد و وام می دهد. واژه های دخیل در قرآن که اغلب علمای اسلامی مورد تایید قرار داده اند، موکد می سازد که عربی به هیچوجه زبان جدابافته ای نیست. مکه و عربستان به واسطه تجارت، محل تعامل زبان های مختلف عربی و عبری و سریانی و قبطی و فارسی بوده است.

جلال الدین سیوطی (متوفی 911ق) در آثار متعدد بیش از یکصد کلمه را در قرآن ردیابی می کند که منشأ یونانی و سریانی دارند. تشخیص این کلمات بر مبنای کاربرد نادر و اتفاقی در قرآن، نداشتن ریشه عربی و فونتیک غریب واژه است.

گفته شده بیشترین واژه های دخیل از زبان یونانی آمده ولی نه مستقیم، بلکه به وساطت زبان سریانی(یا همان نبطی) که شعبه ای از زبان آرامی بوده است. زبان آرامی به مدت هزار سال زبان نوشتاری و فرهنگی دوران مدیدی در خاورمیانه بوده است. پس از ورود مسیحیت به این دیار، یک لهجه آن به زبان مسیحیان تبدیل می شود و در زبان عربی تاثیر می گذارد و زبان آرامی به زبان غیرمسیحیان اطلاق می شده.

مثلاً "هیت لک" (یوسف/23) که در زبان آرامی و سریانی به معنی "بیا اینجا" است و در تورات به صورت"هیتاه لاخ" آمده.

عده ای "متکا" (یوسف/31) را به تکیه گاه و عده ای به نارنج معنا کرده اند.

"مناص"(ص/3) فقط یک بار در قرآن آمده و به معنی زمان گریز است که قبطی است.

"من تحتها"(مریم/24) در قبطی به معنی از درونش و در عربی به معنای از زیرش است که ترجمه اول پسند مترجمان شده.

"فردوس" معرب پردیس ایرانی به معنای بهشت است و دو بار در قرآن آمده. "دین" هم به معنای باور ریشه فارسی دارد.

ریشه قرآن از کلمه "قراء" به معنی قرائت کردن و اعلام کردن از ریشه سریانی "قریانا" به معنی قرائت کتاب مقدس و به خصوص ادعیه آن است.

شعیب اصلاً اسم عربی نیست و احتمالاً تصحیف شده اشعیا در تورات است.

قسوره (مدثر/51) را مترجمان شیر معنی کرده اند ولی احتمالاً تصحیف کلمه "پنتوره" به معنای پلنگ است.

ابن عباس در عبارت "یلج الجمل فی سم الخیاط" (اعراف/40) جمل را طناب دانسته که تلفظ آن "ج م ل" بدون اعراب و به صورت ساکن است اما مفسران بعدی علی الاغلب آن را شتر ترجمه کرده اند. عین این عبارت به معنای شتر، در عصر جدید و به صورت فیل به جای شتر در تلمود آمده است.

منبع:

زبان قرآن، تفسیر قرآن، ترجمه مرتضی کریمی نیا، نشر هرمس

25 فروردین 1405