احوال روحانی پیامبر در آینه آیات

محمدامین مروتی

پیامبر در دوران کودکی بیش از همه چیز از یتیمی و از دست دادن زودهنگام پدر و مادر آزار دیده بود. لذا در تعالیم ایشان توجه ویژه ای به ایتام وجود دارد.

در جوانی هم به اوصاف نیکی متصف بوده است. مشهورترینشان امانت داری است که حاصلش لقب "امین" است.

به جهت فکری نیز با بت پرستی و ابتذال حاکم بر اولیای دین کنار نمی آمده اند و با احناف آن زمان یعنی پیروان آیین ابراهیم مراوده داشته اند.

حیا و گوشه گیری و تفکر و تامل هم صفت دیگرشان بوده است. این گوشه گیری و تفکر و عبادت، عمدتاً در تنهایی و در غار حرا صورت می گیرد.

اولین الهامات غیبی در غار حرا، بیش از انتظار و ظرفیت ایشان است. جبرئیل برایشان مجسم می گردد و از ایشان می خواهد آیات را بخوانند و او نمی تواند و عرق ریزان به خانه و خدیجه پناه می برد و خود را در پتو یا ردایش می پیچد. از مشاهده این صحنه شگرف، دچار دودلی و تناقضات و تضادهای درونی و زیر و بم های روحی می شود:

از تناقض های دل پشتم شکست

بر سرم جانا بیا می مال دست

سایه ات را از سر من برندار

بیقرارم، بیقرارم، بیقرار (مولانا)

آیات بعدی به هنگام خواب نازل می شوند که کار بر ایشان دشوار نشود و از او می خواهد که برای تحمل این اقوال سنگین، به عبادت شبانه تمسک جویند:

يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ قُمِ اللَّيْلَ إِلَّا قَلِيلاً‏...إِنَّا سَنُلْقِي عَلَيْكَ قَوْلاً ثَقِيلاً...

و سپس ایشان را به دعوت از مردم و انذارشان می خوانند:

يَا أَيُّهَا الْمُدَّثِّرُ ‏قُمْ فَأَنذِرْ : ‏برخیز و هشدار ده‌.

در واقع پیامبر به عبادت و انجام رسالت دعوت می شود تا با کمک این دو، این بار سنگین پشتش نشکند:

استعینوا بالصبر و الصلاه

الهامات بعدی نیاز به واسطه ی مجسم ندارد و در بیداری بر پیامبر نازل می شود. این بدان معنی است که سعه صدر یعنی ظرفیت و کشش پیامبر افزایش یافته و به حسب نیاز و به تعبیری، خودش جبرئیل را نازل می کند یا جبرئیلِ خود(به تعبیر حکما، عقل دهم) و فرشته و ملکه خود را نازل می کند. و در این حال است که خداوند به او دلداری می دهد و یادآوری می کند که چگونه بار سنگینی را از پشتش برداشته و نامش و تعالیمش را بلند ساخته است:

سوره شرح آيه 1:‏ أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ:‏آيا ما سينه تو را نگشوديم؟

سوره شرح آيه 2:‏ وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ: و بار گرانت را از [دوش] تو برنداشتيم؟

سوره شرح آيه 3:‏ الَّذِي أَنقَضَ ظَهْرَكَ:‏ [بارى] كه [گويى] پشت تو را شكست؟‏

سوره شرح آيه 4:‏ وَرَفَعْنَا لَكَ ذِكْرَكَ: و ذکر تو[پیام تو] را براى تو بلند گردانيديم.

سوره شرح آيه 5: ‏ فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً: پس [بدان كه] با دشوارى آسانى است.

سوره شرح آيه 6: ‏ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْراً: ‏مسلّماً با دشواري، آسودگي است.‏

31 فروردین 1405