خدای متشخص و خدای نامتشخص

محمدامین مروتی

 

تلقی و تصور بشر از خدا، تصوری متغیر بوده است. خدای متشخص انسانوار، متناسب با ذهن و زبان عوام و گذشتگان بوده است. تلقی خداباوران مدرن از خداوند نوعی شعور و آگاهی عظیم است که جهان را به سوی سمت و سوی معین هدایت می کند. خدایی که در ما خودآگاهی، عشق و میل به خوب بودن و اخلاقی بودن را نهاده. چرا که خودآگاهی و عقل و اخلاق با زبان علم قابل توضیح نیست. علم تنها جهتی و بعدی از ابعاد عالم را توضیح می دهد و آن چگونگی عالم است نه چرایی و غایت آن. خدا نزد تیلیش "متعلَق فرجامین" یا دغدغة واپسین انسان است که با کمک این دغدغه است که زندگی معنا پیدا می کند. هر چند امثال کامو و پوپر معتقد بودند معنا را ما به عالم تزریق می کنیم. اما سوال این است که چرا انسان نمی تواند بدون معنا سر کند و به عبارتی چرا انسان به حیوان بودن و حیوان ماندن قناعت نمی کند؟

انیشتین خدا را به چشم یک معما و راز می دید. او خود را "دیندار بی اعتقاد" می نامید. او به خدای غیر متشخصی اعتقاد اشت که قوانین علمی را نقض نمی کند در حالی که دعا و اجابت دعا این قوانین را نقض می کند و متناسب با خدای متشخص و انسانوار است.

در خداشناسی عرفانی، خدای بی صورت یا نامتشخص در باور عرفا جایگاه مهمی دارد. او صرف الوجود است نه موجودی از موجودات. خدا همه چیز است، اما هیچ چیز خدا نیست. رابطة او با موجودات رابطة نور و سایه، تجلی گر و تجلی کننده، معنا و واژه، روح و جسم است. معنای "نفخت فیه من روحی" نیز همین است. خدا معنای عالم است. پدیده ها کلمات خدایند و خداوند معنا و مسمای آن هاست. چنان که شیخ عبدالرحمن خالص می گوید:

همه عالم کلماتند و معنی: هو    

درس این است در این مکتب شاهانة ما

همین طور همه پدیده های عالم "آیه" اند. یعنی نشانة اویند نه این که موجودیت و هویت مستقل داشته باشند. نشانة او هستند یعنی بر او دلالت می کنند چنانکه اسم به مسما و کلمه به معنا. این غیر از رابطة علت و معلول است که در آن معلول، موجودیت و شان دارد.برغم نظر فلاسفه ای چوت ارسطو، رابطة خدا با عالم، رابطة دالّ و مدلول است نه رابطة علت و معلول.سایه نشانة نور و علامت وجودِ موجودی دیگر است و از خود شانی ندارد. اسم دلالت بر مسما دارد و حقیقتی بالاستقلال ندارد. تصویر حاکی از وجود آینه است و صرفا نوعی تجلی است و حقیقتی مستقل ندارد. جسم نیز حقیقتی بدون روح ندارد.