خیام، شاعر یا فیلسوف؟

محمدامین مروتی

رباعیات خیام یکصد سال پس از وفاتش اندک اندک منتشر شده اند و پس از آن تا به امروز، بیش از 550 رباعی به او منتسب شده که به جهت فکر و زبان انسجام ندارند و نمی توانند همگی از او باشند.

فاصله زمانی نشر این رباعیات با مرگ خیام، شک و تردید در انتساب این رباعیات به او را- ولو در تعداد کم- برانگیخته است.

مبنای مهمتر این تشکیک، آن است که خیام در رساله های به جا مانده از او، چهره کاملاً متفاوتی دارد. در این رساله ها چهره ای فلسفی از خود نشان می دهد که ابن سینا را آموزگار خود می خواند و گاه به عرفان متمایل می شود.

در رساله کون و تکلیف به شیوه بوعلی در صدد اثبات واجب الوجود(خدا) است و می گوید هر چیزی علتی برای وجود می خواهد جز واجب الوجود که نمی تواند نیازمند علت باشد.

در موضوع برهان شر، خیام می گوید این جهان، نظام احسن است و اگر شری در آن هست به واسطه ممکن الوجود هاست نه واجب الوجود و "برای شر قلیل نمی توان از خیر کثیر چشم پوشید."

به خلاف زکریای رازی، نبوت را برای هدایت بشر لازم می اند و عقل را کافی نمی داند. رازی معتقد بود "عقل بزرگترین موهبت خداست و ما را از وجود انبیا مستغنی می کند."

در جواب به "سه سوال فلسفی"، اعتقاد خود به جبر را بیان می کند ولی نسبت به جبر افراطی حذر می دهد.

در "رساله در کلیات"، اهل اندیشه را به چهار گروه متکلمین، فلاسفه، اسماعیلیان و متصوفه تقسیم می کند و گروه چهارم یعنی متصوفه را به حقیقت نزدیک تر می داند. عین تقسیم بندی قبلاً در رساله "المنقذ من الضلال" امام محمد غزالی آمده است.

"مینورسکی" انتساب "نوروزنامه" را به خیام نفی می کند، زیرا این رساله مبتنی بر مشرب باستان گرایی و عرب ستیزی است که خیام اهل آن نبود.

اینکه حکیمی که در زمان حیاتش به تفکر علمی مشغول بوده، چگونه به شعر روی آورده است؟ و چگونه در حیات خودش کسی از این رباعی ها خبردار نشده؟

نظامی عروضی که در زمان حیات خیام را ملاقات کرده و در چهار مقاله اش از این ملاقات با افتخار سخن می گوید، یک بیت شعر هم به او نسبت نمی دهد.

خیام اهل فلسفه بود و به ابن سینا اعتقادی تام داشت اما در این رباعی صراحتاً از فلسفه برائت می جوید:

دشمن به غلط گفت که من فلسفی‌ام

ایزد داند که آنچه او گفت نی‌ام

لیکن چو در این غم‌آشیان آمده‌ام

آخر کم از آنکه من بدانم که کی‌ام

خیام در رسالاتش، شخصیتی متامل و فلسفی و پاسخگو داشته. پیرو ابن سینا بوده ولی خودش ابتکار و ابداعی در این زمینه نداشته است. اما در رباعیات در مجموع شخصیتی لاادری و شکاک و پرسشگر و متفاوت دارد.

این ها دلایلی است برای این که خیام حکیمِ منجمِ ریاضیدانِ طبیب را غیر از خیام شاعر بدانیم.

اگر بخواهیم بین این دو خیام جمع کنیم، ناچاریم او را متهم به محافظه کاری و صیانت نفس و پنهان کردن عقاید خود نماییم که از شخصیت متین و معتدل و معقول خیام به دور است که در رسالاتش چیزی بگوید و در اشعارش چیزی دیگر.

راه حل دیگر این است که خیام را به جوان و پیر تقسیم کنیم و رباعیات را به اواخر عمر او نسبت دهیم که قرینه ای برای این راهکار هم نداریم.

اما احتمال سوم این است که بگوییم با توجه به وجهه علمی و حسن شهرت خیام، کسانی پس از او این رباعیات را سروده اند و به اونسبت داده اند تا رباعیات به نام یک انسان موجه دهان به دهان و نسل به نسل بچرخد و بگردد.

احتمال چهارم هم این است که خیام تعداد محدود و معدودی از این رباعیات را سروده باشد و بعد از او دیگران به نام او تعداد این رباعیات رابه صدها رسانده باشند. این رباعیات هم عمدتاً انعکاس اندیشه حکیمی متامل در هستی و نیستی اند که راه به جایی نمی برد و از این موضوع سرخورده است و گاهی به می پناه می برد و دم را غنیمت می شمرد. یعنی از حکمت نظری به نوعی حکمت عملی و سبکی از زندگی می رسد.

به هرحال این رباعیات چه از خیام دانشمند باشند و چه از او نباشند، در جای خود، گوشه مهمی از فرهنگ والای این سرزمین را بازمی نمایند. گفتنی است که اندیشه فلسفی و کلامی ایرانی عمدتاً در قالب شعر خود را بیان کرده و رباعیات نیز بخشی از این فرهنگ است.

هر چند رباعیات بیشتر بیان فکرند تا احساس و در بیانشان کمتر از صنایع و آرایه های شعری استفاده شده، معهذا مستحکم، روان و ساده اند. حکمت های فراوان را در حداقل کلام بیان می کنند.

منبع:

دمی با خیام، علی دشتی، نشر اساطیر

23 شهریور 1405