خلق و خوی عاشقان
خلق و خوی عاشقان
محمدامین مروتی
زیبایی و خوبی و حقیقت، سه ارزش بنیادین بشری اند.
اما هر سه این ارزش ها وقتی به منصه ظهور می رسند که از عشق بهره داشته باشند.
بهترین خاصیت عشق آراستن جهان در چشم عاشق است. حافظ می گوید:
مرا به کار جهان هرگز التفات نبود
رخ تو در نظر من چنین خوشش آراست
عاشق دنیا را زیباتر می بیند و بیشتر و عمیق تر درمی یابد و حس می کند. عشق نسبت به یک نفر و یک چیز دل را نسبت به دیگران رقیق تر و مهربان تر هم می کند.
نظامی می گوید وقتی مجنون بچه آهوانی را در دام شکارچی دید، از او خواست تا آنها را آزاد کند. زیرا چشم و رویشان، او را به یاد لیلی می انداخت:
در دام فتاده آهویی چند
محکم شده دست و پای در بند
مجنون به شفاعت اسب را راند
صیاد سوار دید و درماند
گفتا که به رسم دامیاری،
مهمان توام بدانچه داری
دام از سر آهوان جدا کن
این یک دو رمیده را رها کن
بیجان چه کنی رمیدهای را؟
جانی است هر آفریدهای را
چشمی و سرینی اینچنین خوب
بر هر دو نبشته "غیر مغضوب"
دل چون دهدت که برستیزی؟
خون دو سه بیگنه بریزی؟
آن کس که نه آدمی است، گرگ است
آهوکُشی آهویی[1] بزرگ است
چشمش نه به چشم یار ماند؟
رویش نه به نوبهار ماند؟
مجنون می گوید آهو را به چشم منتظر جفتش ببخش:
بگذار به حقِ چشم یارش
بنواز به باد نوبهارش
گردن مزنش، که بیوفا نیست
در گردن او رسن روا نیست
وان سینه که رشک سیمِ ناب است
نه در خور آتش و کباب است
وان پای لطیف خیزَرانی
درخورد شکنجه نیست، دانی
صیاد می گوید سخنانت بر من تاثیر گذاشت ولی این شغل من است و اگر این کار را بکنم، جواب عائله گرسنه ام را چه بدهم؟ مگر این که جانشان را باز خری. نهایتاً مجنون اسبش را در ازای آزادی آهوان به او می دهد:
صیاد بدان نشید[2] کو خواند
انگشت گرفته در دهن ماند
گفتا سخن تو کردمی گوش
گر فقر نبودمی همآغوش
نخجیر دو ماهه قیدم این است
یک خانه عیال و صیدم این است
صیاد بدین نیازمندی
آزادی صید چون پسندی؟
گر بر سر صید سایه داری
جان بازخرش که مایه داری
مجنون به جواب آن تهیدست
از مرکب خود سبک فرو جست
آهوتک[3] خویش را بدو داد
تا گردن آهوان شد آزاد
او ماند و یکی دو آهوی خرد
صیاد برفت و بارگی برد
مجنون هم به یاد چشمان لیلی، به بوسیدن چشمان آهوان می پردازد و آزادشان می کند:
میداد ز دوستی نه زافسوس
بر چشم سیاه آهوان بوس
کاین چشم، اگرنه چشم یار است
زان چشم سیاه یادگار است
بسیار بر آهوان دعا کرد
وانگاه ز دامشان رها کرد
حافظ نیز می گوید زیبایی های دنیا را به هوای زیبایی تو تماشا می کنم:
مرادِ دل ز تماشای باغِ عالم چیست؟
به دستِ مردمِ چشم از رخِ تو گل چیدن
همین عشق وقتی ابعاد وحدت وجودی بیابد، از این بیت درخشان سعدی سردرمی آورد:
به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست
عاشقم بر همه عالم، که همه عالم از اوست
عشق به خدا، عشق به عالم و آدم را در چشم شاعر می آراید و همه چیز را زیبا و خوب جلوه می دهد. زیرا همه اجزای جهان با او نسبت دارند.
13 شهریور 1405
[1] آهو: عیب و نقص و گناه
[2] نشید: اواز
[3] آهوتک: اسب تیزتاز