من فکر می کنم

فانوس خیال

محمدامین مروتی

یکی از رباعی های صعب الفهم خیام این است:

این چرخ فلک که ما در او حیرانیم

فانوس خیال از او مثالی دانیم

خورشید چراغ‌دان و عالم فانوس

ما چون صوریم کاندر او حیرانیم

کلید فهم رباعی، عبارت "فانوس خیال" است.

بر مبنای قاموس های قدیمی، فانوسِ خیال، ابزاری که با حرارت شمع یا چراغ به‌صورت دورانی به حرکت درمی‌آمد و تصاویر نقش‌شده از بیرون آن به‌صورت متحرک دیده می‌شد و یکی از این دو شکل را داشته است: ۱. تصاویر بر خود فانوس نقش می‌شده‌اند (برهان؛ رشیدی؛ هدایت، همانجا)؛ ۲. تصاویر بر کاغذ نقش شده و بریده و گرد فانوس چسبانده می‌شده است (غیاث).

به این ترتیب خیام به سادگی می گوید ما آن نقاشی ها و صورت هایی هستیم که بر گرد خورشید می چرخیم. معنی اش این است که مثل نقاشی، از خود اراده ای نداریم و بر یک مدار تکراری می چرخیم.

17 اسفند 1404