علی دشتی (1275-1360)

محمدامین مروتی

علی دشتی در کربلا و در یک خانواده روحانی به دنیا آمد. پس از تحصیل علوم دینی به ایران برگشت و در همان جوانی وارد عالم سیاست شد. خودش در کتاب "ایام محبس" 1303 می نویسد جرقه سیاسی شدنش را قرارداد وثوق الدوله زد و او با شم وطن پرستی علیه این قرارداد موضع گرفت:

"قوی ترین عاملی که خط سیر زندگانی مرا تغییر داد وثوق الدوله بود....که مثل تازیانه ای بر غرور ملی سیلی زد..."

این سر پر شور، در کابینه سیدضیا به زندان افتاد. در زمان رضا شاه هم چند بار طعم زندان را چشید. در سال 1300 روزنامه شفق سرخ را بنیان گذاشت و زمانی که ارباب مطبوعات جرئت نقد سیاست های سردار سپه را نداشتند، ضمن تحسین خدمت او زبان به نقد برخورد با مطبوعات گشود و نوشت:

"نمی خواهم تندروی های شما منتهی به عکس العملی شود که ایران را از وجود شما محروم کند." و به او توصیه کرد طبق قانون ملی رفتار کند. رضا شاه هیچ برخوردی با او نکرد و او به زودی در عداد مدافعان رضا شاه برآمد و او را برای ریاست جمهوری نامزد کرد.

اما در سال 1314 شفق سرخ توقیف شد و دشتی به 14 ماه زندان و تحت نظر بودن محکوم شد و در کتاب "ایام محبس" از حمایت های خود از رضا شاه اظهار پشیمانی کرد و گفت سردار سپه یک نظامی وطن پرست و پر انرژی و غیور بود که به گاریبالدی ایران معروف شد....دریغ که اکنون نمی توانم آزادانه نفس بکشم.

تا جایی که هنگام برکناری رضا شاه، پشت تریبون مجلس گفت پیش از رفتن جیب هایش را بگردید.

دشتی به آناتول فرانس، روسو، لافونتن و گوستاو لوبن علاقه داشت و خودش روحیاتی مانند روحیات روسو داشت. متنند روسو از نوعی سوسیالیسم دفاع می کند، با تمدن و ماشینیسم بر سر مهر نیست و می گوید تمدن باعث اختلاف طبقاتی شده، به عقل می تازد که بر پایه خودخواهی و حب ذات عمل می کند، با ماتریالیسم و تصوف مخالف است و از نوعی اسلام معتدل حمایت می کند. مع الوصف در اواخر نقد تندی به اسلام نوشت که به "23 سال" معروف است در باره 23 سال بعثت پیامبر، که پس از انقلاب مایه گرفتاری او شد.

دشتی رمان های سه گانه ای به نام فتنه 1322، جادو 1333 و هندو 1333 نوشت که زیاد موفق نبودند.

اما کتاب هایش در باره ادبا و شاعران ایرانی یکی از بهترین مداخل برای شناخت ادب ایرانی است. من جمله:

سیری در دیوان شمس ، خاقانی شاعری دیرآشنا، قلمرو سعدی 1338، نقش از حافظ 1336، کاخ بداع، دمی با خیام، پرده پندار 1353

منبع:

جلد سوم از صبا تا نیما، یحیی آرین پور

21 دی 1404