مرد ادب و سیاست

محمدامین مروتی

محمد تقی بهار(1265-1330 ش) مرد ادب و سیاست بود.

در جوانی در سلک مشروطه خواهان و سپس عضو حزب دمکرات خراسان بود.

ش دوره نماینده مردم در مجلس شورا بود و مدت کوتاهی هم وزیر فرهنگ در کابینه قوام بود. عضو حزب دموکرات قوام هم بود و به برادر او یعنی وثوق الدوله ارادت خاص داشت.

در زمان جنگ اول طرفدار آلمان بود و در مجلس اغلب به فراکسیون اقلیت تعلق داشت. بعد از تبعید رضا شاه دوباره فعال شد و گرایشی به شوروی پیدا کرد و در 1328 رهبر "انجمن طرفداران صلح" شد و قصیده معروف "جغد جنگ" را ساخت:

فغان ز مرغ جنگ و مرغوای او

که تا ابد بریده باد نای او......

کتاب تاریخ احزاب سیاسی(1323ش) حاصل تجربیات سیاسی اوست.

سبک شناسی اما حاصل تتبعات ادبی او بود.

روابطش با رضاشاه کجدار و مریز بود. همانند او مخالف نهضت جنگل و کلنل محمدتقی خان پسیان بود. با داستان جمهوری خواهی سردار سپه هم به شدت مخالفت کرد:

جمهوری سردار سپه مایه ننگ است

این صحبت اصلاح وطن نیست که جنگ است...

بهار "مرغ سحر" را در سال های استبداد صغیر ساخت که سرشار از مضامین آزادیخواهانه است. مرتضی نی داوود از روی این شعر تصنیفی در دستگاه ماهور ساخت که اولین بار در 1306 اجرا شد.

مورد غضب شاه قرار گرفت و ایام کوتاهی را در سالهای 1309 و 1312 در محبس گذراند که طبع شاعرانه و ظریفش، تحمل همان ایام کوتاه را هم نداشت و از طریق سرودن شعر خواستار عفو شد:

من نگویم که مرا از قفس آزاد کنید

قفسم برده به باغی و دلم شاد کنید...

در عین حال به خدمات رضا شاه باور داشت:

...صاحبقران شرق رضا شاه پهلوی

شاهنشهی که سایه خلاق اکبر است

این مدح را از جنس دگر مدح ها مگیر

کاین را پدر عقیده و اخلاص مادر است...

نقار بین او و شاه سبب خیر شد، چرا که خانه نشینی و دوری از سیاست، مجال تصحیح بسیاری از متون کهن را بدو داد. در همین ایام کتاب ارزشمند "سبک شناسی" را نوشت که در 1326 به چاپ رسید.

بهار در روزگار خود در قصیده سرایی همتا نداشت و به سبک شاعران خراسان قصاید طولانی و استوار و پر نکته می ساخت که عمدتاً در وصف طبیعت از منظر سیاسی بود. قصیده "عدل مظفر" در ستایش مظفرالدین شاه، قصیده غرای "مرغ شباهنگ" و " جغد جنگ" و همچنین قصیده ای که برای کوه دماوند ساخته از آن جمله اند:

ای کوه سپید پای در بند

ای معبد گیتی ای دماوند....

بهار در اردیبهشت 1330 به مرض سل در گذشت.

منبع:

جلد سوم از صبا تا نیما، یحیی آرین پور

5 دی 1404