پدیدار شناسی دین

محمدامین مروتی

پژوهش در دین به عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی یک چیز است و نقد گزاره های دینی برای اثبات کذب آن ها، از منظری آتئیستی، چیزی دیگر. اولی دین پژوهی است و دومی دین ستیزی.

نگاه تاریخی و اجتماعی و مردم شناسانه، مسیری است که مارکس و فروید و تا حدی "جیمز فریزر" رفته اند. مارکس، دین را آه ستمدیدگان و پناهگاهشان تعریف می کند و فروید منشأ قانون نخستین و تداوم نیاپرستی(توتم و تابو).

الیاده می گوید این رویکردها، تقلیل گرایانه است و کل واقعیت دین را باز نمی نماید.

دین قابل تقلیل و قابل تاویل به جامعه شناسی و روانشناسی و سایر علوم نیست. دین اصالتی قائم به ذات دارد و روش شناسی خود را می طلبد. این روش شناسی تا حد زیادی بر مطالعات تطبیقی خاصه در میان جوامع قبیله ای و بدوی استوار است. این مطالعات می کوشند جوهر و گوهر مناسک دینی را از دل اسطوره شناسی استخراج کنند.

اسطوره بیان نمادین و رمزی واقعیت است. هسته اولیه اسطوره ها وقایع تاریخی و عمدتاً ماقبل تاریخی اند که با پوسته هایی از خرافه و گزافه در می آمیزند. کار اسطوره شناسی تفکیک هسته و پوسته به منظور فهم کارکردهای اسطوره است. هسته و میانمایه اسطوره ها همیشه معقول و هوشمندانه و ناظر به حل مسائل بوده است.

در رویکرد پدیدار شناسانه، اساطیر دینی، "سنگواره های زنده" تلقی می شوند.

به نظر الیاده، رویکرد علمی به دین مانند مطالعه فیل با میکروسکوپ است. این موضوع، مسئلۀ معیار و مقیاس را مهم می کند. چشم بشر، برای درک کلیت فیل، مقیاس بهتری از میکروسکوپ است.

بنابراین در کنار نگاه جامعه شناسانه و نگاه آتئیستی، رویکرد سومی هم به دین وجود دارد و آن رویکرد پدیدارشناسانه است. در این رویکرد می خواهیم دین را همانطوری که به نظر می رسد، بررسی کنیم. این مسیری است که یونگ و میرچا الیاده و هانری کربن رفته اند. در بررسی پدیدارشناسانه، تجلیات و کارکردهای دین مهمتر از علل موجده آن هستند. است.

در این رهیافت، "دین شناسی تطبیقی" و استخراج وجوه اشتراک و افتراق ادیان، ابزار مهمی برای کمک به اسطوره شناسی است.

در بررسی پدیدار شناسانه، وجه مشترک ادیان، همان امر قدسی و معمای وجود است و این امر مقدس از راه مقایسه تطبیقی ادیان مختلف مکشوف می شود. همچنین همه ادیان با جانمندانگاری نسبت دارند. جان همان معنای عالم است.

از نظر الیاده، دین بیش از هر چیز، تقابل بین امر معنوی و دنیوی است.

منبع:

رساله در تاریخ ادیان، میرچا الیاده، ترجمه جلال ستاری، نشر سروش

11 فرودین 1404