سرگذشت رزم آرا
سرگذشت رزم آرا
محمدامین مروتی
معروف ترین جمله ای که از قول رزم آرا شنیده ایم این جمله بوده که ایرانی ها نمی توانند یک لولهنگ بسازند و بنابراین قادر به اداره کردن صنعت نفت هم نیستند.
حاجعلی رزم آرا(1280-1329) به دلیل شرکت در جنگ با جنگلی ها و سمیتقو و رهبری ارتش در شکست فرقه دموکرات توانست مدارج ترقی در ارتش را طی کند و درجه سرتیپی، سرلشگری و سپهبدی بگیرد و نهایتا در تیر 1329 اکثریت مجلس به او رای داد و نخست وزیر شد.
رزمآرا قصد داشت قرارداد الحاقی نفت (معروف به قرارداد گس–گلشائیان) را در مجلس به تصویب برساند، اما مخالفت جدّی و گستردهٔ جبههٔ ملی به وی اجازهٔ این کار را نداد. او به ملی کردن صنعت نفت معتقد نبود و در عوض به چانه زنی و افزایش سهم ایران از سود نفت باور داشت. استدلال او این بود که ما نیروی متخصص لازم برای استخراج نفت را نداریم و در صورت ملی کردن هم با مشکل فروش آن مواجه خواهیم شد پس بهتر است که به افزایش سهم ایران از سود حاصل، به پنجاه درصد رضایت دهیم.
این مواضع باعث شد که کثیری از روشنفکران و سیاسیون من جمله مصدق، ملکی، آیت الله کاشانی، فداییان اسلام و دیگران او را خائن بدانند. مصدق نخست وزیری او را شبیه کودتا می دانست و در صحن مجلس او را تهدید کرد که "من از تو نظامی ترم و همین جا شما را می کشم."( مذاکرات_مجلس_شورای_ملی_8_تیر_1329)
کاشانی هم به درخواست فداییان اسلام حکم مهدور الدم بودن رز آرا را صادر کرد.
در جلسه ای که بین اعضای جبهه ملی و طرفداران کاشانی با فداییان اسلام تشکیل شد، نواب صفوی در آن جلسه تعهد گرفتند که اگر رزم آرا حذف شد باید قوانیت اسلامی در کشور اجرا شود و ظاهراً حاضران در جلسه پذیرفتند. (عزت الله سحابی/ نیم قرن خاطره و تجربه صص99 و 100)
شاه هم از او دل خوشی نداشت و از او می ترسید. در روز ترور، اسدالله علم که خود مشوق رزمآرا برای حضور در مسجد بود پس از اطلاع از قتل رزمآرا به نزد شاه رفته و اعلام میدارد: "کلک او کنده شد."( خاطرات مرتضی کاشانی - مرکز اسناد انقلاب اسلامی -ص۷۱) مصدق در خاطرات خود میگوید:
"قاتل رزمآرا هر که بود رفع کدورت از ذهن اعلیحضرت کرد." (تالمات و خاطرات ص 361)
سرانجام در 16 اسفند 1329 رزم آرا توسط خلیل طهماسبی به قتل رسید.
فداییان اسلام اعلامیه ای خطاب به شاه صادر کردند که «قاطعانه به شاه دستور میداد که باید فرمان آزادی قاتل رزمآرا را صادر کند، و برای هرگونه آزاری که وی در زمان بازجویی توسط پلیس دیده است، از او عذرخواهی نماید.» (روایتی که ناگفته ماند- هیکل، محمدحسنین، حمید احمدی، تهران، الهام، چ ۳، ۱۳۶۳ش، ص ۱۱۲.)
خلیل طهماسبی دستگیر شد اما مدافعان فراوانی در مجلس و میان روشنفکران داشت که طالب آزادی او بودند چون معتقد بودن او یک خائن را کشته است. از جمله فریدون توللی برای او به عنوان یک قهرمان شعر سرود. کریم پور شیرازی در روزنامه اش او را ستود. مجلس شورای ملی در تاریخ ۱۶ مرداد ۱۳۳۱ به درخواست شمس قناتآبادی (از یاران کاشانی) در ماده واحدهای به قید ۳ فوریت چنین تصویب کرد:
«چون افرادی که ثابت شود علیه ملت و منافع اجتماع قیام به نفع بیگانه بنمایند در هر مسلک و مذهب مهدورالدم هستند، لذا ما امضاءکنندگان ذیل، مادهواحده را با قید سه فوریت تقدیم میداریم: مادهواحده: چون خیانت حاجی علی رزم آرا و حمایت او از اجانب بر ملت ایران ثابت است بر فرض اینکه قاتل او استاد خلیل طهماسبی باشد از نظر ملت بیگناه و تبرئهشده شناخته میشود.» (ایران بین دو انقلاب -آبراهامیان، یرواند، تهران، نی، ۱۳۷۷ش)
نهایتاً خلیل طهماسبی پس از تصویب این ماده واحده و توشیح شاه آزاد شد.
فردای قتل رزمآرا، در روز ۱۷ اسفند ۱۳۲۹ کمیسیون نفت، پیشنهاد ملی کردن صنعت نفت را تصویب و اعلام کرد. قانون ملی شدن صنایع نفت در مجلس شورای ملی در تاریخ ۲۷ اسفند ۱۳۲۹ و در مجلس سنا در تاریخ ۲۹ اسفند ۱۳۲۹ به تصویب رسید.
منبع:
اندیشه پویا شماره 95 (نوروز 1404)
24 اسفند 1403