من فکر می کنم

اهمیت زمان و مکان در ارزیابی اندیشه ها

محمدامین مروتی

داوری آدم ها و اندیشه ها خارج از کانتکست زمان و مکان هم بی انصافی است و هم غیر منطقی.

بی انصافی است به این دلیل که قضاوت کننده، قادر نیست خود را به جای دیگری بگذارد و غیرمنطقی است چون مصداق مغالطه ای است به نام نابهنگامی یا زمان پریشی(آناکرونیسم).

گروهی سعدی و حافظ و فردوسی را به خاطر نداشتن تفکر دموکراتیک یا ابیات زن ستیزانه محکوم می کنند. تو گویی در صدها سال پیش امکان داشتن تفکری معاصر وجود داشته است. در حالی که این بزرگان را باید به نسبت فرهنگ روزگار خویش و در نسبت با آن فرهنگ و روزگار داوری کرد.

افکار و اندیشه ها و فرهنگ، تابعی از زمان و مکانند. همانطور که امکان اختراع تلویزیون و تلفن و ماهواره در دویست سال پیش وجود نداشته است و همانطور که امکان ظهور نیوتن در یونان باستان و انشتین در قرون وسطی وجود نداشته است، امکان پیدایش اندیشه های مدرن در آن روزگاران نیز منتفی بوده است. به همین سادگی و به همین بداهت.

البته اگر کسی بخواهد عین همان اندیشه ها را توجیه و تبلیغ کند به خطا رفته است، اما اگر بخواهد بر اساس دانسته های امروز، قضاوتشان کند، باز هم به خطا رفته است. اهمیت این بزرگان در نبوغشان بوده و نبوغشان در این بوده که چند گام از میانگین فهم روزگارشان جلوتر بوده اند و همین چندگام است که راز و رمز پیشرفت تدریجی و تکاملی و تدریجی تمدن بشر را رقم زده است.

شیوه درست، نشان دادن فضایل و بصیرت ها و نبوغی است که در آثار گذشتگان وجود دارد و در عین حال نشان دادن محدودیت ها و محرومیت ها و خطاهای شان در زمان و مکان معین. باید ضمن پاسداشت اندیشه های بکر و نبوغ آمیزشان، از تبدیل ایشان به بت هایی برای پرستش احتراز کرد. احتراز از نفی مطلق و قبول مطلق.

حتی دانشمندان علوم طبیعی مانند ابن سینا و رازی و جالینوس و بطلمیوس و ارشمیدس و کپلر و.... هم چیزهایی می دانسته اند فراتر از فهم روزگارشان و در مواردی هم به دلیل محدودیت های زمان و مکان به خطا رفته اند. اهمیت این بزرگان در این است که هر کدام خشتی بر روی خشت تمدن گذاشته اند و زمانه خود را قدمی به جلو برده اند.

4 بهمن 1402