معرفی کتاب حاجی آقا
معرفی کتاب حاجی آقا
محمدامین مروتی
حاجی آقا داستان بلندی از صادق هدایت است که در ۱۳۲۴ خورشیدی به صورت ضمیمهٔ مجلهٔ سخن با تخلص «هادی صداقت» در تهران چاپ شدهاست. مجلهٔ سخن را پرویز ناتل خانلری منتشر می کرد که دوست نزدیک هدایت بود.
داستان حاجی آقا در پیش و پس از اشغال ایران توسط متفقین در جنگ جهانی دوم روی میدهد. داستان در باره شخصی به نام حاجی ابوتراب، پیرمردی است ۸۹ ساله از بازاریان تهران است. هدایت در حاجی آقا یک تیپ شخصیتی منفور خلق کرده که جامع همه رذیلت هاست.
پدر او حاج مشدی فیضاله با خرید تنباکو و فروش آن پس از تحریم، ثروتمند شد. پس از مرگ او، حاجی ابوتراب با خرید املاک و مستغلات، ثروت پدرش را چند برابر کرد. پدر و پسر در عین حال بسیار خسیس اند.
هم و غم حاجی ابوتراب افزایش ثروت و قدرت و شهوت است. چندین زنِ عقدی و صیغه ای دارد. مقاطعهکاری، معاملهٔ فرش و تریاک در بغداد و کارچاق کنی از جمله کارهای اوست. او با احتکار کالا در دوران جنگ بر ثروت خود می افزاید.
در سیاست در سمت وزش باد ایستاده است. به اقتضای وقت دلبسته هیتلر است. از بلشویکها و مشروطه خواهان متنفر است. در عین حال در زمان مقتضی دموکراسی خواه و مشروطه خواه هم می شود. از دیکتاتوری رضاشاه انتقاد میکند و می خواهد نمایندهٔ مجلس شود.
تظاهر به مذهبی بودن می کند و در عین حال از مشروب و قمار روگردان نیست و اعتقاد درست و حسابی ندارد.
حاجی ابوتراب سواد درست و حسابی ندارد ولی ابیاتی از شاعران را حفظ کرده و در زمان مقتضی با آن خودنمایی می کند.
نقدها:
پس از نخستین چاپ آن، حزب توده، که رابطهٔ نزدیکی با هدایت داشت، به ستایش کتاب پرداخت. خیزران نژاد و منادی الحق دو شخصیت مثبت داستانند که جمعاً باور به انقلاب دارند و حاجی آقا انان را متهم به داشتن مواضع بلشویکی می کند.
همایون کاتوزیان، حاج محتشمالسلطنه و حاج مخبرالسلطنه (مهدیقلی هدایت، پسرعموی والدین صادق هدایت) را دو الگوی اصلی شخصیت حاجی آقا در دنیای واقعی میداند. هردوی این افراد از اعضای سالمند، بانفوذ و جاافتادهٔ هیئت حاکمهٔ سیاسی آن زمان بودهاند. هردوی آنها مانند حاجی آقا در حدود ۸۰ سال داشتهاند، در مازندران دارای ملک، و از سران میانهروی انقلاب مشروطه بودهاند. آنها با حکومت «نظم و انضباط» و پارهای از اصلاحات اجتماعی و اقتصادی رضاشاه موافق، اما با افراطهای شبهمدرنیستی و حملهٔ او به اعتقادها و فعالیتهای مذهبی مخالف بودهاند. (کاتوزیان، محمدعلی همایون. طنز و طنزینهٔ هدایت. تهران: پردیس دانش، ۱۳۹۵)
مینوی حاجی آقا را به عینک تماماً سیاهی تشبیه کرده که صادق هدایت به ایرانیان دادهاست تا با آن کشور و مردم خود را ببینند. به گفتهٔ مینوی، تصویری که هدایت از فساد و خرابی ایران ارائه میکند، آنقدر خجالتآور است که موجب ناامیدی انسان میشود.
منابع:
حاجی آقا، انتشارات جاویدان، 2536
ویکی پدیا
اول آبان 1402