دین و خودشناسی

محمدامین مروتی

در قرائت های حکیمانه از دین، عقل و وحی به هم پیوند می خورند. نزد ابن سینا و فارابی، جبرئیل همان عقل فعال یا صادر دهم از عقول دهگانه(عشره) ای است که به ترتیب از ذات الهی صادر گشته اند. در این نگره، پیامبر حکیم (فیلسوف) است و دین عین حکمت است.

نزد سقراط و حکمای یونان، هدف نهایی فلسفه، "خودشناسی" است.

رویکرد ایرانیان باستان به خودشناسی و خداشناسی نیز، حکیمانه و فلسفی است. در "دینکرد"، سوالاتی فلسفی مطرح می شود که هر نوجوان به بلوغ رسیده باید از خود بپرسد. سوالاتی نظیر "من کیم؟ از کجا آمده ام و باز به کجا شوم؟" و این شروع دینداری نوجوانان است.

نخستین صادرهای اهورامزدا در مقام احدیت و ذات خود، امشاسپندان شش گانه است. صادر هفتمین، "خود" اوست که با "وهومنه"(بهمن)، یعنی اندیشه نیک در می آمیزد. در تصوف تمایز مقام قبل و بعد از آفرینش به مقام "احدیت" و "واحدیت"، تعبیر می شود. در فلسفه ودایی هند، به "برهمن"(وجود) و "آتمن" (نفس=خود) تعبیر می شود. در قرآن خداوند می فرماید از روح خود در آدم دمیدم: نفخت فیه من روحی.

نام دیگری که بر این "خود الهی" نهاده شده، "دئنا" است. دین ماخوذ از این کلمه است. در لهجه ها وزبان های محلی ایرانی مانند کردی نیز "دین" به معنی دیدن است.

"ورنر زوندرمان" (۱۹۳۵ - ۲۰۱۲) ایران‌شناس آلمانی، می نویسد دئنا یا "دیانا" در "گاهان اوستا"، به معنای دیدن است. در متون پس از "گاهان" این کلمه به "دین" ترجمه شده است. (ورنر زوندرمان/ دوشیزه کردار نیک/ ترجمه آرمان بختیاری/ معارف/1382)

بدین ترتیب خداوند خود را به صورت دیانا یا بینش یا آگاهی در خرد انسان، متجلی می کند. در نتیجه خودشناسی، شناختن بخش مینوی و روحانی وجود همان خداشناسی است و به همین دلیل هر که خود را شناخت، خدا را شناخت: من عرف ربه فقد عرف ربه. از همین رو دین یعنی خداشناسی و خدا شناسی یعنی خودشناسی. پس دین یعنی خودشناسی. دین یعنی دیدن خود الهی بشر. دین یعنی پی بردن به اینکه حصه ای و بهره ای از خداوند در وجود خود داری که باید پیدایش کنی. قدرخود را بدانی و مقام خود را بشناسی و تخلق به اخلاق خدا بیابی.

این خود حقیقی یا الهی، در ماثورات اسلامی، با اخلاقیات نیز درمی آمیزد. غزالی در احیاء العلوم می گوید پس از مرگ، این خود به نزد روح بشر می آید و می گوید من تمثلِ عمل صالح توام.(احیا ءالعلوم/ ربع منجیات/ ص 106)

در "نسک هادخت" اوستا نیز سه روز پس از مرگ انسان صالح، دئنا در صورت دوشیزه ای زیبارو به او روی می کند و می گوید من دین تو و خود توام. (ورنر زوندرمان/ دوشیزه کردار نیک/ ترجمه آرمان بختیاری/ معارف/1382)

4 شهریور 1402

منبع:

خودشناسی در فلسفه ایرانشهری/ نصرالله پور جوادی/ سیاست نامه شماره 26 (بهار 1402)