آیریس مرداک (۱۹۱۹–۱۹۹۹)
آیریس مرداک (۱۹۱۹–۱۹۹۹)
محمدامین مروتی
بانو جین آیریس مرداك رماننویس و فیلسوف بریتانیایی و متولد ایرلند بود.
در طول جنگ جهانی دوم، عضو فعال حزب کمونیست بود، ولی پس از مدت کوتاهی از آن کناره گرفت.
مرداک در دهه ۱۹۴۰ سارتر را ملاقات کرده و به اگزیستانسیالیسم علاقهمند شده بود. اولین کتابش «سارتر: عقلگرای رمانتیک» در سال ۱۹۵۳ منتشر شد.
او در سال ۱۹۵۶ با «جان بیلی» نویسنده، كه شش سال از او جوان تر بود، ازدواج کرد. بیلی معتقد بود رابطهٔ جنسی «بینهایت مسخره است.» درحالیکه آیریس روابط عاشقانهٔ متعددی با زنان و مردانی مختلف داشت که بیلی نیز از آنان آگاه بود. مرداک هیچگاه به کودکان علاقه نداشت.
او حدود ۲۵ رمان نوشت و به نوشتن مقالات فلسفی نیز ادامه داد. آیریس مرداک در سال ۱۹۹۷ به آلزایمر مبتلا شد بیماری وی، همان گونه كه شوهرش گفت، در نهایت وی را تبدیل به یك "كودك سه ساله شیرین " كرد و بالاخره مرداک در ۱۹۹۹ در آکسفورد چشم از جهان فروبست. شوهر مرداك "جان بیلی " شرحی از زندگی مشترك خود با وی را در كتاب "مرثیه ای برای آیریس" نوشته و می گوید كه شخصیت دوست داشتنی مرداك حتی با بیماریش شكسته نشد.
تعهد هنری:
نویسندگان مورد علاقه مرداک داستایفسکی، تالستوی، جرج الیوت، پروست و شکسپیر هستند.
مرداك راجع به رابطه هنر، جامعه و هنرمند می نویسد:
" من فكر نمی كنم كه هنرمند نسبت به جامعه مسؤولیتی داشته باشد. البته هر شهروندی نسبت به جامعه مسؤولیت دارد. مسؤولیت هنرمند در قبال هنر و حقیقت است. وظیفه هنرمند آن است كه با استفاده از ابزارخود بهترین اثر ادبی را كه می تواند خلق كند، و نیز او باید دریابد كه چگونه می تواند این كار را انجام دهد."
ادبیات و حقیقت:
هنرمند واقعیاتی راجع به خود و به خصوص احساس خود را باز می گوید، فیلسوف واقعیاتی راجع به جهان غیر شخصی.
هنرمند اگر هم از واقعیت سخن می گوید آن را در لباس احساسات و استعاره ها می پوشاند. هنر نوعی شیرینکاری است به کمک آرایه های ادبی. بیان مستقیم و خشک اخباری ندارد. بیان احساس می کند و احساسات مخاطب را هم برمی انگیزد. فضیلت فلسفه در این است که بی پیرایه و مستقیم سخن بگوید.
فلسفه از خودآگاه و ادبیات از ناخودآگاه تغذیه می کند.
ادبیات و تعهد:
ادبیات اگر تعهدی هم داشته باشد به فلسفه و ایدئولوژی نیست بلکه به صداقت و راستگویی است. اگر هم هنرمند در خدمت اجتماع باشد، این خدمت نباید الزامی و دستوری و فرمایشی باشد بلکه باید صادقانه و طبیعی باشد. فیلسوف تابع نظریه است و هنرمند تابع دل مگر نظریه ای که از کانال دل و عواطفش عبور کرده باشد.
ادبیات و تخیل:
فلسفه موضوعاتی محدود و تکراری دارد اما موضوعات هنر متنوع است.
هنر علاوه بر احساسات متکی بر تخیل است و تخیل غیر از توهم و خیالبافی است. تخیل نوعی قدرت تفکر برای رفتن به ورای واقعیات روزمره است. مخالفت افلاطون با شعر و شاعری به دلیل خیالبافی ایشان بود. موضوعی که در قرآن نیز به عنوان نقطه ضعف شعر مطرح شده است. در زمان افلاطون آمیختگی توهم و فلسفه بیشتر از امروز بود و همین موضوع افلاطون را حساس می کرد.
ادبیات و اخلاق:
فلسفه می تواند در ادبیات داخل گردد، ولی در این صورت نیز در ادبیات اولویت به احساسات داده می شود و فلسفه تابع ادبیات می شود. فلسفه می تواند محصول فرعی ادبیات باشد، چنان که ادبیات نیز می تواند محصول فرعی فلسفه باشد.
مبنای ادبیات، پیکار مهیج بین خیر و شر است. تراژدی و حماسه محصول چنین پیکاری است. لذا خواه ناخواه، پای اخلاقیات و قضاوت های اخلاقی در ادبیات کشیده می شود تا نویسنده احساساتش را بیان نماید. هنر با داوری های اخلاق آمیخته است چون مبنایش ترجیح خیر و به شر است.
ادبیات و فرم:
فرم بخشی از ادبیات است و ادبیات به فرم کاسته نمی شود. همیشه حقیقتی هست که باید به فرم مناسب بیان شود. چرا که ادبیات از کلام تشکیل شده و کلمات دلالت گرند.
رمانها:
زیر تور (۱۹۵۴)
پرواز خوشبختی (۱۹۵۶)
قلعهٔ شنی (۱۹۵۷)
زنگ (۱۹۵۸)
سر قطع شده (۱۹۶۱)
گل سرخ غیررسمی (۱۹۶۲)
اسب تکشاخ (۱۹۶۳)
دختر ایتالیایی (۱۹۶۴)
قرمز و سبز (۱۹۶۵)
دوران فرشتگان (۱۹۶۶)
زیبا و خوب (۱۹۶۸)
رؤیای برونو (۱۹۶۹)
شکست آبرومند (۱۹۷۰)
مرد تصادفی (۱۹۷۱)
شاهزادهٔ سیاه (1973) برنده جایزهٔ یادبود جیمز تیت بلک
هنری و کیتو (۱۹۷۶)
دریا، دریا (۱۹۷۸) برندهٔ جایزهٔ بوکر
راهبهها و سربازان (۱۹۸۰)
شاگرد فیلسوف (۱۹۸۳)
کتاب و برادرانگی (۱۹۸۷)
پیغامی از زمین (۱۹۸۹)
شوالیه سبز (۱۹۹۳)
دوراهی جکسون (۱۹۹۵)
آثار فلسفی:
شاگرد فیلسوف (۱۹۸۵)
آكاستوس : دو دیالوگ افلاطونی (۱۹۸۶) (نمایشنامه )
اسطوره سیاسی اگزیستانسیالیستی (۱۹۸۹)
ماورالطبیعه به عنوان راهنمایی برای اخلاقیات (۱۹۹۲)
اگزیستانسیالیست ها و صوفیان : نوشته هایی در باره فلسفه و ادبیات (۱۹۹۷)
برگردان کتابهای او به فارسی:
زنگ، ترجمهٔ پرتو اشراق، ناشر الست فردا
دریا دریا، ترجمه زهره مهرنیا نشر نیماژ
هنری و کیتو، ترجمه زهره مهرنیا نشر نیماژ
منبع:
مردان اندیشه، براین مگی، گفتگو با ایریس مرداک / عزت الله فولادوند/ طرح نو/1374