تاریخ تصوف49
صدرالدين قونوي (وفات 673 هـ): فرزند خوانده ابن عربي و اولين شارح معروف آثار اوست. داراي خانقاه بوده و با مولانا هم رابطه داشته و تأثير مثبتي از او دريافته. چنان چه ظاهراً مولوي به دنبال بيت مشهور مربوط به چوبين بودن پاي استدلال، "صدر الدين" را از اين قاعده مستثني ميكند و در واقع علي رغم تمايلات ضد فلسفي، فلسفه ي عارفانه ابن عربي را استثناء ميكند و ميگويد:
پـاي اسـتدلاليان چوبـيـن بـود پاي چوبين سخت بيتمكين بود
غـيـر آن قـطــب جهانِ ديدهور كــز ثباتش خلق گردد خيره سر
جامي نقل ميكند كه مولوي به ديدار او رفت. "شيخ صدر الدين" سجاده خويش به وي گذاشت. مولانا نشست و گفت: به قيامت چه جواب گويم كه بر سجاده شيخ چرا نشستم؟ شيخ فرمود كه بر يك گوشه تو بنشين و بر يك گوشه من... شيخ فرمود سجادهاي كه نشستني ترا نشايد ما را نيز نشايد و سجاده را دور انداخت..."
به احتمال زياد مولوي از طريق" قونوي" از افكار ابن عربي متأثر شده است. در ديوان شمس ميگويد نحوهي خلقت جهان چنان بود كه خدا داشت راز خود را به خود ميگفت و از بيرون افتادن راز باعث خلق جهان شد و اعيان ثابته از علم او به عالم عين وارد شدند و بعد خواست تا خود را به خودش بنماياند پس انسان را آفريد تا او را بشناسد و به معرفت او برسد:
ناگهان مــوجــي ز بــحـــر لامكان آمــد پــديــد
كـــز نهيبش اين هــمــه شــور و فــغان آمد پديد
راز خــود ميگفت بــا خـــــود، آن نــگــار جلوهگر
راز او بــيــرون فــتــاد، ايــن داستان آمد پــديــد
خواست تــا اعــيــان ثابت را زِ علم آرد بــه عـيــن
ذات و اســمــا و نــعوت بــيكــران آمــد پــديــد
حــسـن خــود را كــرد پــس بــر روح اعظم جلوهاي
عــقـل و نفس و عــرش و فــرش و آسمان آمد پديد
خواست تا خود را به خود بنمايد او، زان سان كه اوست
مــظــهـر جامع، چـــو آدم در جهان آمــد پــديــد
و نيز:
پيش از آن كاندر جهان، بــاغ رز و انگور بــود از شــراب لايزالي، جــان مـــا مـخمور بــود
مــا بــه بغداد ازل، كوس انـا الـحق ميزديم پيش از آن كين دار و گير و نكتهي منصور بود
يا دهان ما بگير اي ســاقــي، ارنه فاش شـــد آن چه در هفتم زمين، چون گنج ما گنجور بود