فلسفه تحلیل زبان

محمدامین مروتی

فلسفه تحلیل زبان، واکنشی بود به پوزیتیویسم منطقی که به طرزی افراطی، علم و شناخت علمی را معیار و مبنا برای قضاوت سایر کابردهای زبان قرار می داد و فلسفه را به فلسفه علم تقلیل می داد.

پوزیتیویست های منطقی، جز قضایای صوری(منطق و ریاضی) و علمی، سایر قضایا از قبیل قضایای دینی و اخلاقی و زیبایی شناسانه را بی معنی و مهمل می دانستند.

ویتگنشتاین متقدم، به جا افتادن این تلقی کمک زیادی کرد، اما ویتگنشتاین متاخر بود که فلسفه تحلیل زبان را بنیان گذاشت.

در فلسفه متقدم پیش فرض این است که جایی و مکانی در "پشت زبان" وجود دارد و وظیفه فیلسوف پیدا کردن مرجع اسامی در آنجاست.

در فلسفه متاخر زبان آفریده بشر است و انسان، زبان را متناسب با نیازهایش به کار می گیرد. معنای واژه را نحوه استعمالش تعیین می کند. معنای یک واژه مجموعه کاربردهایش در زبان است. معنای واژگان در بازی های زبانی روشن می شود و اشکال و صورت های مختلف کاربرد زبان، مبین سبک های مختلف زندگی و نیازهای مختلف انسان است. بدین ترتیب درفلسفه متاخر، جا برای معنادادن به زبان های غیرعلمی فراهم می شود.

فلسفه تحلیل زبان با فلسفه زبان فرق دارد. در فلسفه زبان، زبان موضوع مورد مطالعه است ولی در فلسفه تحلیل زبان، فلسفه موضوع معینی ندارد، بلکه وظیفه اش ایضاح مفاهیمی است که در علوم مختلف از جمله زبان شناسی به کار می رود.

فلسفه تحلیل زبان دو شاخه کمبریجی(منتسب به ویتگنشتاین) و آکسفوردی (منتسب به رایل و آستین) دارد.

شاخه کمبریجی جدی تر است و می خواهد به فلسفه عمق بدهد. شاخه آکسفوردی بیشتر خود را وقف تدقیق در مفاهیم و تحلیل واژگان کرده است. فیلسوف با نشان دان نحوه استعمال واژگان، مسائل فلسفی را حل نمی کند، بلکه منحل می کند. در نقد این رویکرد گفته اند که فلسفه را به نوعی فرهنگ نویسی تقلیل می دهد.

نقد دیگری که به فلسفه تحلی زبان کرده اند، جنبه غیر تاریخی آن است. بدین معنا که استعمال واژگان نیز تاریخی دارد که فلاسفه تحلیلی بدان توجه ندارند.

فلسفه های مضاف از قبیل فلسفه پزشکی و فلسفه اقتصاد و فلسفه زبان و فلسفه فیزیک و غیره، شاخه های مختلف تحلیل زبان هستند که به تدقیق مفاهیم مورد استفاده در علوم مختلف اهتمام دارند. هر علمی ممکن است فلسفه ای از این دست داشته باشد ولی خود فلسفه موضوع خاصی برای خودش ندارد.

منبع:

مردان اندیشه، براین مگی، گفتگو با برنارد ویلیامز / عزت الله فولادوند/ طرح نو/1374

17 خرداد 1402