جان کلام لیبرالیسم

محمدامین مروتی

جان کلام لیبرالیسم فلسفی از نقطه نظر آیزایا برلین، کثرت گرایی در اندیشه و عمل است.

"آزادی منفی یا آزادی از" یعنی آزادی شبیه نبودن به دیگران و "آزادی مثبت یا آزادی در" یعنی آزادی فردیت و متفاوت بودن از دیگران.

آزادی منفی یعنی من حق دارم به تو شبیه نباشم. تو حق نداری مرا به زور شبیه خودت کنی. حق دارم مشارکت سیاسی و غیر سیاسی بکنم یا نکنم.

آزادی مثبت این است که من حق دارم فردیت خود را متحقق کنم و آن را در یک آرمان کلی و مجرد منحل نکنم. حقیقت من یعنی فردیت من در تعامل با فردیت تو و دیگران.

توتالیتاریسم می گوید فردیت گناهی غیر اخلاقی است و تو باید شبیه من فکر و عمل کنی. زیرا من نماینده حقیقت نهایی هستم که حقیقتی تاریخی یا الهی است.

مبنای این آزادی ها این است که در عالم وجود(ثبوت)، کثرت و تفاوت های ما امری نازدودنی و غیر قابل تحویل به یک چیز است. در عالم شناخت(اثبات) نیز این تکثرگرایی غیر قابل زدودن است. هیچ معیار عام و نهایی و جهانشمولی وجود ندارد که به من حق دهد فردیت تو را نادیده بگیرم. راه حل واحدی برای درمان دردهای بشریت وجود ندارد. راه حل تنها می تواند از دل تعامل دموکراتیک فردیت های ما با یکدیگر بیرون بیاید که در "خرد جمعی" تبلور پیدا می کند.

دموکراسی یعنی به رسمیت شناختن این کثرت ها و اینکه ما در عین حال که لزوماً از هم متفاوتیم، می توانیم با رواداری در کنار هم کار و زندگی کنیم. این رواداری علاوه بر یک امر اجتماعی، یک امر اخلاقی هم هست که نخواهیم دیگران مثل ما باشند. حقیقتِ واحدِ اخلاقی و تاریخی ای وجود ندارد که فرد فدای آن شود. حقیقت را ما با تعامل با یکدیگر برمی سازیم. برعکس، انحلال فردیت دیگران در حزب و شخص، عین بی اخلاقی و استبداد است.

دموکراسی برایند اختلاف هاست. یعنی خروجیِ تعاملِ انسان ها و اندیشه های متکثری است که می توانند به متفاوت بودن یکدیگر احترام بگذارند.

پیش فرض ایدئولوژی های تک باورانه، این است که یک روایت درست از حقیقت وجود دارد و آن نزد ماست. پیش فرض کثرت گرایی این است که به تعداد انسانها، فردیت و تفاوت داریم و حقیقت، برآیند یا خروجیِ تعاملِ این فردیت های متکثر با یکدیگر است که در خرد جمعی خود را بازمی نمایاند. ارسطو می گوید کل، همیشه از جمعِ جبریِ اجزایش بزرگ تر است و به همین دلیل هم خرد جمعی و مشورتی نیز از جمعِ تک تک خردهای ما بزرگ تر است.

منبع:

مقاله "فیلسوف انسان" نوشته جانی لیونز، ترجمه آیدین رشیدی، اندیشه پویا شماره 81 (شهریور و مهر 1401)