کرامت بشر و جان او در قرآن
کرامت بشر و جان او در قرآن
محمدامین مروتی
کرامت بشر در قرآن مورد تاکید قرار گرفته است:
وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِّمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلاً : ما آدميزادگان را گراميداشتهايم و آنان را در خشكي و دريا حمل كردهايم و از چيزهاي پاكيزه و خوشمزه روزيشان نمودهايم و بر بسياري از آفريدگان خود كاملاً برتريشان دادهايم. (إسراء آيه 70)
اما این کرامت می تواند به دو معنی باشد. اول به معنی تفوق و برتری و دوم به معنی کرامت ذاتی بشر. کرامت به معنی تفوق بر سایر موجودات مشخصاً از آیه و لقد کرمنا بنی آدم در می آید. این آیه برای بیان برتری های بشر بر سایر جانوران و بر طبیعت آمده است. اما این برتری از کجا می آید؟ از تمایز عقلانی بشر.
در عین حال این ویژگی تمایزی به بشر به عنوان گل سر سبد آفرینش می دهد. اینکه به سبب داشتن عقل و اختیار، این تمایز حاصل شده است و همه آحاد بشر به واسطه داشتن این وجه امتیاز کرامت ذاتی دارند. کرامت به همان معنایی که کانت می گوید. اینکه هر فرد بشر در ذات خود غایت است و نباید به چشم وسیله در او نگریست.
آیه دیگری که این مضمون را مورد تاکید و تایید قرار می دهد، آیه 32 سوره مائده است که در پی کشته شدن هابیل به دست قابیل می آید و می فرماید کشتن یک انسان بی گناه مساوی کشتن کل بشریت است و احیای یک انسان مساوی با احیای کل بشریت. به عبارت دیگر فردافرد انسان ها ارزشی معادل همه بشریت دارند:
مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كَتَبْنَا عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّهُ مَن قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأَرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعاً وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعاً وَلَقَدْ جَاءتْهُمْ رُسُلُنَا بِالبَيِّنَاتِ ثُمَّ إِنَّ كَثِيراً مِّنْهُم بَعْدَ ذَلِكَ فِي الأَرْضِ لَمُسْرِفُونَ : از اين روى بر فرزندان اسرائيل مقرر داشتيم كه هر كس كسى را جز به قصاص قتل يا [به كيفر] فسادى در زمين بكشد چنان است كه گويى همه مردم را كشته باشد و هر كس كسى را زنده بدارد چنان است كه گويى تمام مردم را زنده داشته است و قطعا پيامبران ما دلايل آشكار براى آنان آوردند [با اين همه] پس از آن بسيارى از ايشان در زمين زيادهروى مىكنند.( سوره مائدة آيه 32)
همچنین قرآن از نابودی حرث و نسل یعنی نابودی اقتصاد و قتل عام مردم، به عنوان افساد فی الارض تعبیر می کند که خود دلالت بر کرامت جان انسان ها و لیاقت آنان برای برخورداری از یک اقتصاد سالم می کند:
وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِی الأَرْضِ لِیُفْسِدَ فِیِهَا وَیُهْلِکَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ الفَسَادَ : و چون بازگردد [يا به مقامى رسد] بكوشد تا در زمين فساد كند و كشت و نسل را تباه نمايد، و خدا فساد را دوست ندارد. (سوره بقره، آیه 205)