حافظ از نظر دکتر هومن

محمدامین مروتی

دکتر محمود هومن(1287-1359ش) از نخستین کسانی است که سعی کرد از اندیشه و جهان بینی حافظ، چارچوب منسجمی برای تحلیل به دست دهد. وی معتقد است حافظ قبل از اینکه یک شاعر باشد یک تندیشمند و یک فیلسوف است. حافظ دکتر هومن به اهتمامِ دکتر اسماعیل خویی که از شاگردان او بوده است چاپ و منتشر شده است. هومن دکترای فلسفه از پاریس داشت و در زمینه فلسفه هم قلم زده است.

ایشان در مقاله ای با عنوان "حافظ چه می گوید؟"(1317 ش)، زندگی حافظ را به پنج دوره تقسیم می کند:

دوره اول، دوره جوانی و نظر بازی:

حافظ چه شد ار عاشق و رند است و نظرباز

بس طورِ عجب، لازم ایام شباب است

دوره دوم، دوره حاکمیت زهد ریایی (امیرمبارزالدین):

می صوفی افکن کجا می‌فروشند

که در تابم از دست زهد ریایی

دوره سوم دوره آزادی نسبی و می نوشی(شاه شجاع):

شد آن که اهلِ نظر بر کناره می‌رفتند

هزار گونه سخن در دهان و لب خاموش

دوره چهارم دوره در خود فرورفتن و لذت جویی:

آن شد ای خواجه که در صومعه بازم بینی

کار ما با رخِ ساقیّ و لبِ جام افتاد

دوره پنجم تمایلات عرفانی:

لطیفه‌ایست نهانی که عشق از او خیزد

که نام آن نه لبِ لعل و خطِ زنگاریست

و بالاخره باز هم بازگشتن به زندگی درونی:

حالیا مصلحتِ وقت در آن می‌بینم

که کشم رَخت به میخانه و خوش بنشینم

محور سخن دکتر هومن در باره اندیشة حافظ این است که حافظ به عنوان یک آزادة رند از هفت دولت، به جز دولت عشق، آزاد بوده و گرفتار هیچ تعلق ایدئولوژیکی معین نبوده است، بلکه بین اندیشه های مختلف به نوعی جمع می کرده است یا در میانه تفکرات مختلف می ایستاده است:

فاش می‌گویم و از گفته خود دلشادم

بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم

هومن، غزلیات حافظ را بر مبنای همین پنج دوره دسته بندی و منتشر کرده است یعنی از جوانی به پیری.

در پایان کتاب نیز در موارد زیادی به نقد نسخه قزوینی نشسته و ترجیحات خود را که اغلب مبتنی بر نسخه خلخالی است به طور مستدل آورده است، که در جای خویش خواندنی است.