توحید عاشقانه
توحید عاشقانه
محمدامین مروتی
مولانا در دفتر ششم می گوید که فکر و ذکر عاشق، معشوق است و نه چیز دیگر و کس دیگر. چنان که زلیخا هم از ترس نامحرمان، نام یوسف را بر زبان نمی آورد ولی از هرچه سخن می گفت، منظورش یوسف بود:
۴۰۳۴ آن زُلَیخا از سِپَنْدان تا به عود نامِ جُمله چیزْ یوسُف کرده بود
۴۰۳۵ نامِ او در نامها مَکْتوم[1] کرد مَحْرَمان را سِرِّ آن مَعْلوم کرد
وقتی می گفت آتش شمع را نرم کرد، منظورش این بود که معشوق با ما بر سر مهر آمد. خلاصه اگر از چیز تعریف می کرد، به معنای وصل و مهر یوسف بود و اگر از چیزی گله داشت؛ معنای فراق یوسف داشت:
۴۰۳۶ چون بِگُفتی مومْ ز آتَش نَرم شُد این بُدی کان یارْ با ما گرم شُد
۴۰۳۷ وَرْ بِگُفتی مَهْ بَرآمَد، بِنْگَرید وَرْ بِگُفتی سَبز شُد آن شاخِ بید
۴۰۳۸ وَرْ بِگُفتی بَرگها خوش میطَپَند وَرْ بِگُفتی خوش هَمیسوزَد سِپَند
۴۰۳۹ وَرْ بِگُفتی گُلْ به بُلبُل راز گفت وَرْ بِگُفتی شَهْ سِرِ شَهْناز[2] گفت
۴۰۴۰ وَرْ بِگُفتی چه هُمایون است بَخْت! وَرْ بِگُفتی که بَر اَفْشانید رَخْت
۴۰۴۱ وَرْ بِگُفتی که سَقا آوَرْد آب وَرْ بِگُفتی که بَر آمَد آفتاب
۴۰۴۲ وَرْ بِگُفتی دوش دیگی پُخْتهاَند یا حَوایِج از پَزِشْ یک لَخْتهاَند[3]
۴۰۴۳ وَرْ بِگُفتی هست نانها بینَمَک وَرْ بِگُفتی عکس، میگردد فَلَک[4]
۴۰۴۴ وَرْ بِگُفتی که به دَرد آمد سَرَم وَرْ بِگُفتی دَردِ سَر شُد خوش تَرَم
۴۰۴۵ گَر سُتودی، اِعْتِناقِ[5] او بُدی وَرْ نِکوهیدی، فِراقِ او بُدی
۴۰۴۶ صد هزاران نامْ گَر بَرهَم زَدی قَصْدِ او و خواهِ[6] او یوسُف بُدی
با گفتن نام یوسف سیر و سیراب می شد. بیدرد می شد. گرم می شد:
۴۰۴۷ گُرسَنه بودی چو گفتی نامِ او میشُدی او سیر و مَستِ جامِ او
۴۰۴۸ تشنگیْش از نامِ او ساکِن شُدی نامِ یوسُف شَربَتِ باطِن شُدی
۴۰۴۹ وَرْ بُدی دَردیْش، زان نامِ بُلند دَردِ او در حالْ گشتی سودْمَند
۴۰۵۰ وَقتِ سَرما بودی او را پوسْتین این کُند در عشقْ نامِ دوست، این
اگر عوام نام معشوق(خدا) را می برند و اثر ندارد، بدان دلیل است که عاشق نیستند و عاشقانه او را نمی خوانند:
۴۰۵۱ عامْ میخوانَند هر دَمْ نامِ پاک این عَمَل نَکْنَد، چو نَبْوَد عشقْناک
عیسی عاشق بود، لذا با نام خدا معجزه می کرد. چرا که جانش با جان خدا متصل بود و ذکر او ذکر خدا بود و اراده خدا از درون کوزه وجود عیسی به بیرون می تراوید:
۴۰۵۲ آنچه عیسی کرده بود از نامِ هو میُشُدی پیدا وِرا از نامِ او
۴۰۵۳ چون که با حَقْ مُتَّصِل گردید جان ذِکْرِ آن این است و ذِکْرِ اینْسْت آن
۴۰۵۴ خالی از خود بود و پُر از عشقِ دوست پَس زِ کوزه آن تَلابَد[7] که دَروست
خنده اش معنای وصل داشت و گریه اش معنای فراق:
۴۰۵۵ خنده، بویِ زَعْفران وَصْل داد گریه، بوهایِ پیازِ[8] آن بِعاد[9]
معشوق یکی است:
عاشق نمی تواند صد معشوق داشته باشد:
۴۰۵۶ هر یکی را هست در دلْ صد مُراد این نباشد مَذهَبِ عشق و وَداد[10]
برای عاشق، آفتاب حقیقی، روی معشوق است و خورشید آسمان، جز نقاب و حجاب روی او نیست:
۴۰۵۷ یارْ آمد عشق را روز، آفتاب آفتاب، آن روی را هَمچون نِقاب
کسی که نداند آفتاب آسمان جز حجابی بر روی معشوق نیست، خورشید پرست می شود نه خداپرست:
۴۰۵۸ آن کِه نَشْناسَد نِقاب از رویِ یار عابِدْ الشَّمْس است دست از وِیْ بِدار
روز و روزی عاشق، معشوق است نه آفتاب:
۴۰۵۹ روزِ او و روزیِ عاشق هم او دلْ هَمو، دِلْسوزیِ عاشق هم او
برای ماهی، نان و آب و خواب و خوراک و پوشاک، فقط آب است:
۴۰۶۰ ماهیان را نَقْد شد از عینِ آب نان و آب و جامه و دارو و خواب
مثل نوزادی که همه جهانش، شیر مادر است:
۴۰۶۱ هَمچو طِفْل است او زِ پِسْتان شیرگیر او نَدانَد در دو عالَمْ غیرِ شیر
[1] مکتوم: پنهان
[2] شهناز: معشوق
[3] حَوایِج از پَزِشْ یک لَخْتهاَند یعنی غذا به خوبی پخته و جا افتاده است.
[4] عکس، میگردد فَلَک یعنی روزکار به کام نیست
[5] اعتناق: دست در گردن هم انداختن و هماغوشی
[6] خواه یعنی دلخواه
[7] تَلابَد صورت عامیانه تراود
[8] زعفران و پیاز با خنده و گریه مناسبت دارند. زعفران شادی افزاست و پیاز، اشک انسان را در می آورد.
[9] بعاد: دوری
[10] وداد: دوستی