من فکر می کنم

علل موجده و مُعِدّه بنیادگرایی

محمدامین مروتی

منشأ بنیادگرایی، دین است یا ژئو پلوتیک یا اوضاع اجتماعی و اقتصادی و عقب ماندگی سیاسی و فرهنگی.

بنیادگرایی از کجا می آید؟

آیا مشکل از خود دین است یا بسترهای اجتماعی یا شرایط ژئوپلتیک منطقه؟

نقش آموزه های دینی:

عده ای می گویند مشکل از خود دین و آموزه های دین اسلام است.

اما اگر چنین است، چرا در چند ده سال اخیر سر و کله اش پیدا شده؟ چرا تا پیش از این دنبال حکومت دینی نبود؟

و چرا این بنیادگرایی فقط در بنیادگرایان خاورمیانه و به خصوص اعراب است؟ چرا در ترکیه نیست؟ چرا در مالزی و اندونزی و کشورهای خاور دور نیست؟

شرایط احیای اندیشه دینی:

بنیادگرایی اسلامی برخلاف تصور رایج یک مفهوم جدید و مدرن است که در چند دهه اخیر سر وکله اش پیدا شده.

در مواجهه با مدرنیته و پس از فروپاشی دولت عثمانی، اندیشمندان مسلمان در پی پاسخ این سوال که چرا مسلمانان از قافله تمدن عقب ماندند، جستجویی جدی را آغازیدند.

نخستین پاسخ ها از طرف روشنفکران مسلمان نظیر سید جمال و محمد عبده داده شد که به دنبال نوعی اصلاح دینی و رنسانس اسلامی بودند تا تجربه پرتستانیسم را در میان مسلمانان تکرار نمایند.

اما پس از مدتی پاسخ های بنیادگرایانه از سوی کسانی چون سید قطب، مودودی و پس از آن توسط سلفی های جهادی روی میز آمد.

اگر نواندیشان آموزه های علم محور و اخلاق محور را در متون دینی جستجو می کردند، بنیادگرایان بر رنگ و لعاب جهاد و تغلّب بالسّیف می افزودند.

سکوی پرش بنیادگرایی:

اما سکوی پرش بنیادگرایی چند چیز بود:

بی نتیجه ماندن مسئله فلسطین و حس حقارت عظیمی که یک میلیارد مسلمان در مقابل اسرائیل داشتند، با تاکید بر دشمنی دیرینه یهود و اسلام، محل منازعه را از دوقطبی اعراب/ اسرائیل به شکاف اسلام/یهودیت تغییر داد و مبنای عربی و ناسیونالیستی به مبنایی دینی تبدیل شد. (گره مسئله فلسطین)

دومین سکوی پرش بنیادگرایی حمله شوروی به افغانستان و تقویت مجاهدین افغان توسط غربی ها و عربستان بود. (ژئوپلوتیک منطقه)

علل بلندی صدای بنیادگرایی:

سوال مهم اما این است که چگونه بنیادگرایی از اصلاح طلبی سبقت گرفت و نیروهای سلفی صدایشان از نواندیشان دینی بلندتر شد؟

شاید اولین عامل این باشد که صدای اسلحه همیشه بلندتر از صدای گفتگوست و بیشتر جلب نظر می کند. بنیادگرایان حتی در میان مردم شان اکثریت ندارند و به همین دلیل برای کسب قدرت به اسلحه متوسل می شوند معهذا صدای اسلحه بلندتر از صدای مردم و صدای نواندیشان دینی است.

اما شاید عامل مهم تر عقب ماندگی فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی خاورمیانه باشد. در بستر و خاکِ تفکرات قبیله ای، بنیادگرایی استعداد بیشتری برای رشد دارد.