دیالکتیک تمدن و فرهنگ

 

محمدامین مروتی

در زبان عادی و حتی فنی، غالبا تمدن مبین جنبه مادی پیشرفت اجتماعی است و فرهنگ مبین جنبه معنوی آن. تمدن سخت افزار است و فرهنگ نرم افزار.

به طور کلی، به جهت تاریخی، پیشرفت تمدنی بر پیشرفت فرهنگی مقدم است. یعنی برای اینکه یک گام فرهنگی به جلو برداشته شود، باید زمینه های مادی اش مهیا باشد. این نگاه منطبق بر هرم نیازهای مازلو هم هست. اما صرف نظر از این نگاه کلی، در مقیاس های زمانی کوچک تر و کوتاه تر، این تقدم، همیشه مصداق ندارد. هرم نیازهای مازلو هم در یک مقیاس کلی درست است اما در مقیاس های کوچکتر ممکن است قابل خدشه باشد. وقتی به جزئیات تحولات اجتماعی دقیق تر می شویم، می بینیم نوعی تعامل و دیالکتیک و همزمانی بین وجه سخت افزاری و نرم افزاری تکامل اجتماعی وجود دارد. تکامل سخت افزاری به تکامل نرم افزاری یاری می رساند و بالعکس.

دوگانه تقدم سیاست یا اقتصاد بر دیگری نیز شامل این قاعده می شود. در بعضی مقاطع ممکن است سیاست مانع اصلی توسعه باشد و زمینه های سخت افزاری مهیا باشد و گاه نیز شتاب در توسعه سیاسی، بدون زیرساخت های اقتصادی به شکست و بحران می انجامد. رضا شاه در مقطعی توسعه اقتصادی را با اهرم قدرت اعمال کرد و توسعه سیاسی را فروگذاشت. پس از شهریور 20 و در زمان نهضت ملی وضعیت برعکس بود یعنی سیاست از اقتضائات اقتصادی پیشی گرفته و نسبت بدان غفلت داشت.

تقابل شکنی تمدن و فرهنگ مانند تمام تقابل شکنی ها و دو قطبی های ساختگی، برای درک تحولات اجتماعی مهم است. در واقع تحولات پایدار، مستلزم توسعه موزون نرم افزارها و سخت افزارها هستند.