به هرجا بنگرید، خدا را می بینید
به هرجا بنگرید، خدا را می بینید
محمدامین مروتی
مولانا در دفتر ششم می گوید بر شش جهت عالم، تصاویر زیبایی هست. همانند زلیخا، که وقتی دید یوسف بدو نمی نگرد، بر در و دیوار خانه اش تصویر خود را نصب کرد تا یوسف علیرغم میلش، چشمش به آن ها بیفتد و از راه به در شود:
۳۶۴۹ رو و پُشتِ بُرجهاش و سَقْف و پَست جُمله تِمْثال و نِگار و صورت است
۳۶۵۰ هَمچو آن حُجْرهیْ زُلَیخا پُر صُوَر تا کُند یوسُف به ناکامَش[1] نَظَر
۳۶۵۱ چون که یوسُف سویِ او مینَنْگَرید خانه را پُر نَقْشِ خود کرد آن مُکید[2]
۳۶۵۲ تا به هر سو کِه نْگَرَد آن خوشْعِذار[3] رویِ او را بینَد او بیاِخْتیار
مولانا از این موضوع به تفسیر آیه 115 سوره بقره می رسد که می فرماید: "به هر سو روکنید، روی خداست: فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّه" و می گوید خدا نیز مانند زلیخا، همه جا را از تصویر خود پر کرده است تا او را –که در این نزدیکی است-دریابیم:
۳۶۵۳ بَهْرِ دیدهروشَنان یَزدانِ فَرد شش جِهَت را مَظْهَرِ آیات کرد
چرا که هر موجودی در باغ تجلی خدا می زید:
۳۶۵۴ تا به هر حیوان و نامی کِه نْگَرَند از ریاضِ حُسنِ رَبّانی چَرَند
۳۶۵۵ بَهْرِ این فرمود با آن اِسْپَه[4] او حَیْثُ وَلَّیْتُمْ فَثَمَّ وَجْهُهُ[5]
خودبینی و خدابینی:
اگر کسی تشنه باشد، روی خود را در آب نمی بیند. بلکه آب را می نوشد. عاشق، هم تشنه خداست و در همه جا، روی خدا را می بیند نه خود را:
۳۶۵۶ از قَدَحْ گَر در عَطَش آبی خورید در دَرونِ آبْ حَق را ناظِرید
۳۶۵۷ آن کِه عاشق نیست او در آب◦ در صورتِ خود بینَد ای صاحِبْبَصَر
۳۶۵۸ صورتِ عاشقْ چو فانی شُد دَرو پَس در آبْ اکنون کِه را بینَد؟ بگو
زیباییِ حور، انعکاس زیبایی خداست چنان که تصویر ماه در آب، از ماه است نه از آب. لازمة غیرت معشوقیِ خداوند این است که همه زیبایی ها را انعکاس روی او ببینیم:
۳۶۵۹ حُسن حَق بینَند اَنْدَر رویِ حور هَمچو مَهْ در آب از صُنْع غَیور
غیرت خدا، متوجه عاشقان صادق است نه شیاطین و چارپایان:
۳۶۶۰ غَیْرتَش بر عاشقیّ و صادقیست غَیْرتَش بر دیو و بر اُسْتور نیست
شیطان، هم اگر عاشق شود، تبدیل به فرشته می شود و یزید تبدیل به بایزید:
۳۶۶۱ دیو اگر عاشق شود هم گوی بُرد جِبْرئیلی گشت و آن دیوی بِمُرد
به همین دلیل، پیامبر فرمود شیطانم به دست من مسلمان شد:
۳۶۶۲ اَسْلَمَ الشَّیْطانُ آن جا شُد پَدید که یَزیدی شُد زِ فَضْلَش بایَزید
[1] ناکام یعنی ناخواسته
[2] مکید: کید، حیله
[3] خوش عذار یعنی زیبارو. منظور یوسف است.
[4] اسپه یعنی گروه مومنین
[5] به هر سو بچرخید، روی اوست.