معروف در قرآن چیست؟

محمدامین مروتی

کلمه ی " بالمعروف " ، 36 بار در قرآن تکرار شده است . قرآن بسیاری از رفتار ها و احکام را موکول به عرف به معنای پسندیده آن کرده . "بالمعروف " از پر بسامد ترین کلمات قرآنی و در نتیجه از مبانی محکم قرآنی است که راه را برای عمل بر اساس پسندِ زمان و عقل و وجدان عمومی باز کرده است . این است سیره قرآن و روش اصلاح گری آن و ما هم به عنوان مسلمان باید به این متدولوژی و نحوه ی حرکت تاسی کنیم و عرف عربستان جاهلی را به همه ی زمان ها و مکان ها تسری ندهیم . امروزه بعضی از مسلمانان به جای توجه به حرکت عرفی اسلام ، به توجیه عرفِ زمانه ی نزول وحی می پردازند و مثلا در توجیه حقوق زنان ، آسمان ریسمان می کنند یا در توجیه احکام منسوخ  قرآن ، سعی بی فایده  می کنند در حالی که تاثیر عرف و فهم و فرهنگ و علم زمانه را در آن ها محاسبه و ارزیابی نمی کنند . توجیه این احکام در واقع توجیهِ صحت احکام دینی نیست، بلکه توجیه صحت احکام عرفی پیش از اسلام است که اسلام آن ها را به عنوان بستر حرکت به رسمیت شناخته و در همان بستر به اصلاح و تصحیح آن ها پرداخته است. اگر امروز به توجیه برده داری بپردازیم در واقع ناخود آگاه به ستایش فهم و شعور اعراب زمان جاهلیت پرداخته ایم نه توجیه احکام دینی . تنها راه توضیح علمی و منطقی آیات درک سیره و روش قرآنیِ حرکت و اصلاح بر بستر عرف است نه توجیه ذره به ذره و کامل عرفِ رایج در آن زمان .

اما از كجا بدانيم منظور از" معروف" دقيقاً همان پيروي از عرف است؟ كافي است به روش تفسير قرآن به قرآن به خود کتاب خدا مراجعه كنيم آنجا كه در آيه 199 سوره اعراف صريحاً امر به پيروي از عرف مي كند و مي فرمايد: خذالعفو وَ اُمُربالعُرف و اعرض عن الجهلين :طريق عفو پيشه كن و به عرف فراخوان و از نادانان روي بگردان.

خوشبختانه اخیرا مهدی نصیری سردبیر سابق کیهان که در تندروی کم نظیر بود نیز به همین جا رسیده است و گفته ملاک اقدام برای نهی از منکر "نظر اکثریت مردم" است. چرا در قرآن گفته نشده امر به واجب و نهی از حرام؟ زیرا تا واجبی در تلقی مردم معروف نشود و حرامی در فرهنگ عامه مردم منکر نشده، امرنهی خاصیتی ندارد.

این بدان معناست که احکام دینی در درجه اول باید عرفی باشند و عرفی شوند تا مقبولیت پیدا کنند و راه و روش پیشنهادی قرآن نیز همین است.