سیر فلسفه معاصر در ایران

محمدامین مروتی

در ایران کتاب های تالیفی در عرصه فلسفه، سابقه درخشانی ندارند و تتبعات فلسفی عمدتا بر ترجمه ها مبتنی بوده اند.

اولین کتاب فلسفی جدید در ایران را محمدعلی فروغی نوشت. "سیر حکمت در اروپا". هنوز که هنوز است کتابی به این مهمی و محکمی پدید نیاورده ایم. حسن بزرگ کار فروغی این است که برای نخستین بار یک دوره کامل فلسفه غرب را در اختیار خواننده می گذارد.  حسن دیگر کار این است که فروغی مطالب پیچیده فلسفی را خوب فهمیده و از این رو با تبحری بی نظیر توانسته به زبان و ادبیات خود بیان کند.

همزمان یا پس از او تقی ارانی کتبی با ادبیاتی ثقیل در ترویج ماتریالیسم دیالکتیک می نویسد. پس از او نیز چپ ایرانی، هنوز نوشته ای بهتر از ارانی در این سیاق نداشته است. ظاهرا فقط نوشته هایی از احسان طبری در این مورد داریم که انسجام و تمامیت کار ارانی را ندارند. با این وجود به دلایل تاریخی و سیاسی، فلسفه ماتریالیستی مدتها یکه تاز میدان روشنفکری بود.

کار مشترک محمدحسین طباطبایی و مطهری با نام "اصول فلسفه و روش رئالیسم" به انگیزه مقابله با ماتریالیسم نوشته شده ولی مروری کلی هم بر فلسفه غرب هم دارد و در مقابل آن فلسفه اسلامی به خصوص فلسفه صدرایی را قرار می دهد. حُسن این کار، در پرداختن به فلسفه غرب و به خصوص ماتریالیسم است. این اولین مواجهه فلسفی فلاسفه مسلمان با فلسفه غرب به شمار می رود.

اما اشکال این کار این است که اولا نویسندگان از منابع دست دو و فارسی، فلسفه غرب را می شناسند و ثانیا آنچه به عنوان رئالیسم در مقابل ماتریالیسم و ایدآلیسم مطرح می کنند، مبتنی بر تمایز پیشاکانتی عین/ذهن است که پس از کانت دیگر اعتبار گذشته را ندارد.

کار مهدی حائری یزدی نیز در معرفی فلسفه صدرایی است. با این تفاوت که ایشان زبان می داند و با فلسفه غرب هم آشنایی دست اول دارد. دو کتاب "کاوشهای عقل نظری" و "کاوش های عقل عملی" در متافیزک و اخلاق به اضافة کتاب "حکمت و حکومت" در فلسفه سیاسی کارهای شاخص اوست.

دکتر سروش با نگاه انتقادی به این اثر و توجه به فلسفه غرب و آشنایی مستقیم با آن، گامهای خوبی خاصه در فلسفه علم و فلسفه اخلاق برداشت و نتایج این آشنایی را در تئوری معروف قبض و بسطش، کاربردی تر و بومی تر کرد.

کار بابک احمدی و رامین جهانبگلو در معرفی فلسفه مدرن و پست مدرن، گامهای با اهمیت بعدی بود. به خصوص کتاب "ساختار وتاویل متن" بابک احمدی در این زمینه شاخص و راهگشا بود.