فلسفه نیاز و سناریوی آفرینش
فلسفه نیاز و سناریوی آفرینش
محمدامین مروتی
مولانا در دفتر اول، ابتدا از جفای یاری گله می کند که دل به کسان بسیار داده است:
۱۷۸۲ شَرحِ این بُگْذارم و گیرم گِلِه از جَفایِ آن نِگارِ دَهْدِلِه
حکمت زاری، آن است که معشوق ناله و زاری عاشق را دوست دارد. با نگاه امروزی این گرایش معشوق، رنگ و رویی سادیستی دارد. اما در عالم عشق و عاشقی، واژه ها معانی متفاوتی دارند. در عشق، سخن از برابری موقعیت عاشق و معشوق نیست. عشق زمانی صورت می بندد که معشوق همه ناز باشد و عاشق همه نیاز. معشوق غنی باشد و عاشق فقیر. به واقع، زاری عاشقانه از سر اشتیاق و نشانه اشتیاق است و اگر نباشد، پای این عشق می لنگد. معشوق بی نیاز است و تنها چیزی که می توان بدو هدیه کرد اظهار نیاز و ناله و زاری است:
۱۷۸۳ نالَم، ایرا[1] نالهها خوش آیَدَش از دو عالَمْ ناله و غَم بایَدَش
عاشق باید از فراق معشوق بنالد. چنان که شب از فراق روز و روشنایی روز می نالد:
۱۷۸۴ چون نَنالَم تَلْخ از دَستانِ[2] او؟ چون نیاَم در حَلْقۀ مَستانِ او
۱۷۸۵ چون نَباشم هَمچو شبْ بیروزِ او؟ بی وصالِ رویِ روزاَفْروزِ او؟
لطف و قهر معشوق هر دو نوعی توجه است و منبعث از غیرت معشوق بر عاشق. لذا عاشق بر لطف و قهر معشوق به یکسان می نگرد:
۱۷۸۶ ناخوشِ او خوش بُوَد در جانِ من جانْ فِدایِ یارِ دلْرَنجانِ من
۱۷۸۷ عاشقم بر رنجِ خویش و دَردِ خویش بَهرِ خُشنودیِّ شاهِ فَردِ[3] خویش
اشکهای عاشق، گوهرهایی است که از بحر چشمانش می ریزد:
۱۷۸۸ خاکِ غَم را سُرمه سازم بَهرِ چَشم تا زِ گوهر پُر شود دو بَحْرِ چَشم
۱۷۸۹ اشکْ کان از بَهرِ او بارَند خَلْق گوهر است و اشک پِنْدارَند خَلْق
سناریوی خلقت:
شکایت من از معشوق نوعی بازی عاشقانه و نوعی گفتگوی عاشقانه است. شکایت نیست روایت و حکایت حال من است. رنجش در عالم عاشقی معنا ندارد. به ظاهر می گویم رنجیده ام ولی در دلم می خندم و این نفاق، نفاق عاشقانه است که طرفین از آن باخبرند:
۱۷۹۰ من زِ جانِ جانْ شِکایَت میکُنم من نیاَم شاکی، رِوایَت میکُنم
۱۷۹۱ دل هَمی گوید کَزو رَنْجیدهاَم وَزْ نِفاقِ سُست میخندیدهام
تو که افتخار همه انسان های درست کرداری، با ما به از این باش. من در آستان وجود توام. اما در عالم عاشقی که آستان و صدر معنی ندارد. اصلا من و تویی وجود ندارد. پس این نیاز و ناز و نابرابری هم معنا ندارد. همه اش تویی که در وجود مرد و زن(یعنی همه مردم)، به واسطة دمیدن روح خودت، حضور داری.
۱۷۹۲ راستی کُن ای تو فَخْرِ راسْتان ای تو صَدْر و من دَرَت را آسْتان
۱۷۹۳ آستان و صَدْر در مَعنی کجاست؟ ما و من کو آن طَرَف کان یارِ ماست؟
۱۷۹۴ ای رَهیده جانِ تو از ما و من ای لَطیفهیْ روحْ اَنْدَر مَرد و زن
۱۷۹۵ مَرد و زن چون یک شود، آن یک تویی چون که یکها مَحْو شُد، آنَک تویی
من و ما و صدور کثرت از عالم وحدت، سناریوی خود تو برای عالم بود. سناریویی که نیمه اولش آمدن به عالم کثرت و نیمه دومش، بازگشت به عالم وحدت است. در واقع تویی که با خودت نرد خدمت می بازی. خودت با خودت بازی می کنی. عاشق و معشوق کجا بود؟ :
۱۷۹۶ این من و ما بَهرِ آن بَرساختی تا تو با خود نَردِ خِدمَت باختی
۱۷۹۷ تا من و توها همه یک جان شوند عاقِبَت مُسْتَغرِقِ جانانْ شوند
کثرت ها همه در عالم ذر یا امر موجودند ولی به امر کن یعنی فرمان تو وابسته اند تا خلق شوند:
۱۷۹۸ این همه هست و بیا ای اَمرِ کُن ای مُنَزَّه از بیا و از سُخُن
[1] ایرا: زیرا
[2] دستان: نیرنگ. پیداست این نیرنگ هم نوعی بازی کلامی است و در وادی عشق به معنای حقیقی اش به کار نمی رود.
[3] شاه فرد یعنی شاه یگانه