احوال عاشقانه، فراسوی خنده و گریه
احوال عاشقانه، فراسوی خنده و گریه
محمدامین مروتی
مولوی در دفتر اول می گوید به لحاظ طبیعت جسمانه مان و تعلقمان با عالم خاک، ما تصوری بشروار از خدا داریم و نسبت غم و شادی به او می دهیم:
۱۷۹۹ جسمْ جسمانه تَوانَد دیدَنَت در خیال آرَد غَم و خندیدَنَت
لیاقت انسان فراتر از عالم خنده و گریه است. خنده و گریه، عاریتی و موقتی اند. باغ عشق، همیشه سبز است. خزان ندارد. غم ندارد:
۱۸۰۰ دل که او بَستهیْ غَم و خندیدن است تو مگو کو لایِقِ آن دیدن است
۱۸۰۱ آن که او بَستهیْ غَم و خنده بُوَد او بِدین دو عاریَت زنده بُوَد
۱۸۰۲ باغِ سَبزِ عشق کو بیمُنْتَهاست جُز غَم و شادی دَرو بَسْ میوههاست
۱۸۰۳ عاشقی زین هر دو حالَت بَرتَر است بی بهار و بیخَزانْ سَبز و تَر است
ای محبوب زیبا زکات زیبایی ات را به ما بده. یعنی ما را به وصال برسان. تو که از جان پاره پاره ما با خبری:
۱۸۰۴ دِهْ زکاتِ رویِ خوب، ای خوبرو شَرحِ جانِ شَرحَه شَرحَه بازگو
نازنینی با غمزه اش دلم را ربوده و خونم را ریخته. خونم حلالش. پس چرا از من می گریزد؟
۱۸۰۵ کَزْ کِرِشْمِ غَمْزهیی، غَمّازهیی بر دِلَم بِنْهاد داغی تازهیی
۱۸۰۶ من حَلالَش کردم اَرْ خونم بریخت من همی گفتم حلال، او میگُریخت
خدایا تویی که مانند چشمه خورشید همیشه در تابشی، به ناله عاشقانت گوش کن:
۱۸۰۷ چون گُریزانی زِ نالهیْ خاکیان غَمْ چه ریزی بر دلِ غَمناکیان؟
۱۸۰۸ ای کِه هر صُبحی که از مَشرق بِتافت هَمچو چَشمهیْ مُشْرِقَت در جوش یافت
مرا به هوس بوسیدن لبهایت دچار کرده ای. لبهایی که قیمت بر آن نمی توان گذاشت:
۱۸۰۹ چون بَهانه دادی این شَیْدات را؟ ای بَها نه شِکَّرِ لَبهات را
۱۸۱۰ ای جهانِ کُهنه را تو جانِ نو از تَنِ بیجان و دلْ اَفْغان شِنو
بلبلانیم که از گل جدا افتاده ایم و اوازمان از شادی و غم نیست. حال غریبی داریم:
۱۸۱۱ شَرحِ گُل بُگْذار از بَهرِ خدا شَرحِ بُلبُل گو که شُد از گُلْ جُدا
۱۸۱۲ از غَم و شادی نباشد جوشِ ما با خیال و وَهْم نَبْوَد هوشِ ما
ای مخاطب شعر من، منکر احوال عاشقانه مشو که کار خدای قادر است. قیاس به احوال کنونی خودت مکن:
۱۸۱۳ حالتی دیگر بُوَد کان نادر است تو مَشو مُنْکِر که حَقْ بَسْ قادر است
۱۸۱۴ تو قیاس از حالتِ انسان مَکُن مَنْزِل اَنْدر جور و در اِحْسان مَکُن
احوال انسانی حادث و گذرانند. خداست که نمی میرد و عشق است که می ماند:
۱۸۱۵ جور و اِحْسان، رَنج و شادی حادِث است حادِثان میرَند و حَقْشانْ وارِث است
مولانا حال خوشی دارد و ذوقش جوشان است و حسام الدین طبق عادت مالوف ابیات او را مکتوب می کند. صبح شده است. مولانا حسام الدین کاتب را مخدوم خود می داند و از خدا می خواهد پیش حسام الدین، عذر او را بخواهد که کتابت اشعارش را برعهده گرفته است:
۱۸۱۶ صُبح شُد، ای صُبح را صُبح و پناه عُذرِ مَخْدومی حُسامُالدّین بِخواه[1]
۱۸۱۷ عُذرخواهِ عقلِ کُلّ و جانْ تویی جانِ جان و تابِشِ مَرجانْ تویی
ما در این صبح، از صبوحی می عشق تو سرشاریم. همان میی که به منصور حلاج نوشاندی. داده تو را با باده عوض نمی کنم که باده از ما گدایی سکر و مستی می کند:
۱۸۱۸ تافت نورِ صُبح و ما از نورِ تو در صَبوحی با میِ مَنْصورِ تو
۱۸۱۹ دادۀ تو چون چُنین دارد مرا باده کِه بْوَد کو طَرَب آرَد مرا؟
۱۸۲۰ باده در جوشِشْ گدایِ جوشِ ماست چَرخْ در گَردشْ گدایِ هوشِ ماست
باده مثل موم، قالب است و عسلش ماییم:
۱۸۲۱ باده از ما مَست شُد، نه ما ازو قالَب از ما هست شُد، نه ما ازو
۱۸۲۲ ما چو زنبوریم و قالَبها چو موم خانه خانه کرده قالَب را چو موم
[1] عُذرِ مَخْدومی حُسامُالدّین بِخواه یعنی عذر مرا از مخدوم من یعنی حسام الدین بخواه