فرق جبر عاشقانه و عامیانه
فرق جبر عاشقانه و عامیانه
محمدامین مروتی
مولانا در دفتر نخست مثنوی می گوید این که منشا و مبدا همه بینش ها را خدا بدانی، جبر عاشقانه است و این لفظ و کلمه جبر مرا از خود بیخود می کند. جبر عاشقانه یعنی هر چه خدا بخواهد تو همان را بخواهی و این معیت و همراهی با خداست نه جبر مورد نظر عامیانه و نه آن جبری که نفس اماره با توسل بدان، اعمال خود را توجیه می کند:
۱۴۶۹ لَفْظِ جَبْرَم، عشق را بیصَبر کرد وان کِه عاشق نیست، حَبْسِ جَبر کرد
۱۴۷۰ این مَعیَّت با حَق است و جَبْر نیست این تَجلّیِّ مَهْ است، این ابر نیست
جبر عامیانه به صورت مانع و ابر تجلی می کند و جبر عاشقانه به صورت تجلی ماه در دل عارف جلوه می نماید.
۱۴۷۱ وَرْ بُوَد این جَبْر، جَبْرِ عامه نیست جَبْرِ آن امّارۀ خودکامه نیست
جبر عاشقانه بصیرت زاست و عارف را از غیب و از گذشته و آینده مطلع می کند:
۱۴۷۲ جَبْر را ایشان شِناسَند ای پسر که خدا بُگْشادَشانْ در دلْ بَصَر
۱۴۷۳ غَیبِ و آینده بر ایشان گشت فاش ذِکْرِ ماضی پیشِ ایشانْ گشت لاش[1]
اختیار و جبر عاشقان هیچ ربطی به جبر و اختیار مردم عامی ندارد. اختیار عوام به صورت قطره آب جلوه می کند ولی عاشق دوست دارد اسیر معشوق باشد و به خواست و اختیار معشوق گردن نهد و مانند قطره بارانی است که خود را در صدف زندانی می کند تا به مروارید تبدیل شود:
۱۴۷۴ اختیار و جَبْرِ ایشان دیگر است قَطرهها اَنْدَر صَدَفها، گوهر است
۱۴۷۵ هست بیرون قَطرهیی خُرد و بزرگ در صَدَف آن دُرِّ خُرد است و سُتُرگ
مولانا می گوید از این تفاوت ها تعجب مکن که چگونه برای کسی به صورت قطره و برای دیگری به صورت مروارید جلوه می کند یا برای کسی به شکل خون و برای دیگری به شکل مشک، برای کسی به صورت مس و برای دیگری به صورت طلا تجلی می کند:
۱۴۷۶ طَبْعِ نافِ آهو است آن قوم را از بُرونْ خون و دَرونْشانْ مُشک ها
۱۴۷۷ تو مگو کین مایه بیرونْ خون بُوَد چون رَوَد در نافْ مُشکی چون شود؟
۱۴۷۸ تو مگو کین مِسْ بُرون بُد مُحْتَقَر در دلِ اِکْسیر چون گیرد گُهَر؟
تبدیل جبر عامیانه به عاشقانه هم کار خدا و عنایت اوست. آنچه برای تو جبر است برای عاشقان اوج اختیار است. چنان که نان به جان تبدیل می شود:
۱۴۷۹ اختیار و جَبْرْ در تو بُد خیال چون دَریشان رفت، شُد نورِ جَلال
۱۴۸۰ نان چو در سُفرهست، باشد آن جَماد در تَنِ مَردم شود او روحِ شاد
جایی که جان ما چنین تبدیلی در نان ایجاد می کند، قدرتِ تبدیلات جان جان یعنی خدا چقدر باید باشد؟
۱۴۸۲ قُوَّتِ جان است اینْ ای راستْخوان [2] تا چه باشد قُوَّتِ آن جانِ جان
جایی که قوتِ انسان کوه و سنگ را می شکافد، قدرت خدا ماه را می شکافد:
۱۴۸۳ گوشت پارهیْ آدمیْ با زورِ جان میشِکافَد کوه را با بَحْر و کان
۱۴۸۴ زورِ جانِ کوه کَنْ شَقِّ حَجَر زورِ جانِ جانْ در اِنْشَقَّ الْقَمَر
و اگر گشایشی نسبت به راز های عالم، برای دل حاصل شود، به سرعت معراج خود می رسیم:
۱۴۸۵ گَر گُشایَد دلْ سَرِ انْبانِ راز جان به سویِ عَرشْ سازد تُرکتاز
[1] لاش یعنی ناچیز
[2] راست خوان کسی است که معنای مورد نظر مولانا و این مطلب را به درستی می فهمد