کلیدهای فهم مثنوی

محمدامین مروتی

1. کل موضوعات مطروحه در مثنوی حول سه محور می چرخند و ذیل سه عنوان می گنجند:

"وجودشناسی"، "معرفت شناسی" و "خودشناسی". اگر حین خواندن مثنوی توجه داشته باشید که مطلب کنونی ذیل چه عنوانی است، ذهنتان نسبت به فهم مطلب و ارتباط دادنش با موضوعات قبلی و بعدی اشراف بهتری پیدا می کند.

2. برای جمع کردن ذهنتان می توانید کل موضوعات مرتبط با خودشناسی در مثنوی را ذیل سه عنوان هم طبقه بندی کنید:

"وضع موجود"، "وضع مطلوب" و "راه های رسیدن از وضع موجود به وضع مطلوب".

3. توجه داشته باشید عرفا "سه راز" مهم را برای بشر افشاء کرده اند. اول "راز وجود" (این که عالم علیرغم تکثر ظاهری، وحدت ذاتی دارد.) دوم "راز فهم و شناخت" (این که هرکسی به لحاظ ادراکی در پله ای قرار دارد. مثل داستان موسی و شبان و فیل در خانه تاریک) سوم "راز خودسازی و خودشناسی" در این است که "من" و "نفس" توهم ذهن و زبان ماست و اگر از ذهن و زبان برگذریم، به حس وحدت با عالم و آدم می رسیم. توجه به این سه راز نیز فهم مثنوی را برایتان آسان می کند.

4. مفتون قصه های مثنوی و شاخ و برگ دادن های مولانا نشوید. مولانا بر اساس تداعیات لفظی و معنوی مثنوی را گسترش می دهد. باید همیشه و در لابلای این شاخ و برگ ها، متوجه نخِ تسبیحی که موضوعات مختلف را به هم پیوند می دهد باشیم تا سرِ رشتة سخن و معنا را از دست ندهیم.

5. اول متن و شعر را بخوانید و سعی به فهمش کنید و هر جا گیر کردید به شروح و تفاسیر مراجعه کنید که به نظر من بهترینشان "گولپینارلی" است که ابیات را به نثر در آورده و بدین ترتیب فهم بیت را آسان کرده، بی آن که از خود واژه ای را به ابیات بیفزاید. بقیه مفسرین از منظر خود دخل و تصرف هایی کرده اند که بعضا گمراه کننده و جهت دهنده است. اگر ابتدا به ساکن به سراغ تفسیر بروید احتمال گمراهی تان زیاد است. ضمنا سر و کله زدن با متن، روش سریع تری برای فعال کردن ذهن نسبت به موضوع و سوار شدن بر آن و نهایتا یاد گرفتن زبان مولاناست. به نظرم این موضوع در مورد فهم زبان حافظ و قرآن و سایر متون هم صدق می کند.

14 آبان 97