زبان، لهجه و گویش

محمدامین مروتی

دکتر محمد رضا باطنی ، عامل تفهیم و تفهم را برای بازشناسی لهجه مؤثر می داند. به نظر وی « لهجه فقط یک اختلاف تلفظی است، مثل لهجه ی اصفهانی در مقابل لهجه یزدی ... یعنی ارتباط مختل نمی شود. بنابراین ما به این می گوییم لهجه » ( باطنی ، 1386 ، 25 ). « واژه ی لهجه ، هنگامی که به صورت تخصصی به کار می رود ، محدود به جنبه های تلفظی می شود که مشخص می کند فرد متکلم از نظر منطقه ای اهل کجاست. » ( یول ، 1378 ، 357 )

 در صورتی که جدایی نواحی لهجه های یک زبان به گونه ای باشد که برای مدت طولانی کم و بیش ارتباط سخنگویان یک ناحیه با نواحی دیگر قطع شود و پس از گذشت زمانی دراز، تغییرات به تفاوت های آوایی/ واجی منحصر نشود و به حوزه واژگان و دستور ورود کند و ارتباط را مختل سازد و درصد تفهیم و تفهم متقابل را به حدودی کمتر از پنجاه درصد برساند، گونه ای از زبان را پدید می آورد که به آن "گویش" می گوییم. به عبارت دیگر، گویش، گونه ای است که در حد فاصل لهجه و زبان قرار می گیرد.

زبان کردی:

 نه تنها زبان کردی که سایر زبان های ایرانی نو مانند پشتو، بلوچی، گیلکی و... همه دارای پیشینه بوده اند و چه بسا، همانند فارسی دوره باستانی و میانه داشته اند و این زبان های نو، صورت متحول شده زبان پیشین آنان است. نکته اینجاست که از شکل قدیم تر اینها از جمله کردی آثار مکتوبی در دست نیست تا دوره های باستانی و میانه آنها مشخص شود.

از نظر پروفسور همزه ای پذیرفته ترین طبقه بندی گویشی از زبان کردی همانست که این زبان را دارای چهار گروه کرمانجی یا شمالی، سورانی یا میانه، گورانی و جنوب می داند (همزه ای، 1393 ، 10)

گروه جنوبی از تعداد زیادی گویش های ناهمگون تشکیل شده که از این بین می توان به گویش کرمانشاهی (رایج در استان کرمانشاه)، گویش سنجابی، گویش کلهری، گویش لکی، گویش لری (متعلق به پشتکوه) و غیره اشاره کرد. (اشمیت، 1383، 544)

 شاید بتوان این پیشنهاد را مطرح کرد که گویش کردی جنوب خود شامل چند نیم گویش یا گویش گونه یا شبه گویش است که هریک شامل لهجه های متعددی است. گرچه امروزه گویشوران لر و لک، هریک، در معرفی لری و لکی به عنوان زبان های مستقل اصرار دارند.

برگرفته از مقاله دوزبانگی در کرمانشاه. نوشته محمود ظریفیان