من فکر می کنم

مفسر قرآن کیست؟

محمدامین مروتی

دینداران سنتی بر آنند که تفسیر قرآن کار مردم عادی نیست و ایشان باید متکی به تفسیر علما باشند. لذا به ضرورت، علمی به نام تفسیر قرآن در بین مسلمین ایجاد شد.

اهل حدیث (از شیعه و سنی) جلوتر رفتند و گفتند تفسیر کار علما هم نیست بلکه کار معصومین است. یعنی تفسیر باید منقول و ماثور باشد و به روایات و احادیث پیامبر و ائمه متکی باشد.

نواندیشان دینی می گویند خدا خودش در قرآن بارها فرموده قرآن را آسان گردانیدیم و به زبان مردمان نازل کردیم تا آن را بفهمند و از آن پند گیرند. " وَ لَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ ". به همین دلیل پیامبر و معصومین نیازی به نوشتن تفسیر ندیدند و تفسیری هم ننوشتند.

عرفا از اهل حدیث هم پیشتر می روند و می گویند تفسیر قرآن کار خودِ خداست. کارِ بشرِ دارای تمایلات نفسانی نیست که بر اساس هوا و هوس و حدس و ظنّ و گمان، تفسیر به رای می کند. در عین حال قرآن دارای معانی تو در توست. اگر انسان دل صاف دارد و از نفسانیت تهی گردد، قرآن را به اندازة فهمش در می یابد. لذا سالک باید از خدا بخواهد که حقایق قرآنی را بر او مکشوف دارد. مولانا معتقد است که مفسِّر قرآن باید خدا باشد. او باید رموز من لدنی را با تو در میان نهد:

قول حق را هم زِ حق تفسیر جو

هین مگو ژاژ از گمان، ای سخت‌رو[1]

آن گره کو زد، همو بگشایدش

مهره کو انداخت، او بربایدش

گرچه آسانت نمود آن سان سخُن

کی بود آسان، رموز من لدُن[2]

در دفتر پنجم هم می گوید:

معنی قرآن ز قرآن پرس و بس

وز کسی که آتش زدست اندر هوس

پیش قرآن گشت قربانی و پست

تا که عین روح او، قرآن شدست