نیاز و فرانیاز

محمدامین مروتی

هرم مازلو یکی از روشن بینانه ترین و هوشمندانه ترین و به دلیل هماهنگی با واقعیات جسمی و ذهنی بشر، یکی از کاربردی ترین تئوری های علوم انسانی هم هست.

نیازهای اساسی بشر در قاعده هرم قرار دارد که وسیع ترین و مشترک ترین نیازهاست و هر چه به راس هرم نزدیک می شویم، دو اتفاق می افتد. اول تعداد کمتری از افراد بشر به نیازهای بالاتر وابسته اند، دوم شرط پرداختن به نیازهای بالاتر رفع نیازهای پایین تر است یعنی سطوح پایین تر پیش نیاز سطوح بالاتر است.

اساسی ترین و بیسیک ترین نیازهای انسان که قاعده هرم بر آن قرار گرفته نیازهای فیزیولوژیک و غریزی اند که بقای انسان را تامین می کنند. مثل آب، هوا، غذا و خواب.

سطح دوم نیاز به امنیت است مثل نیاز به شغل وتامین اجتماعی و قانون.

سطح سوم نیازهای اجتماعی و ارتباطی مثل وابستگی، تعلّق خاطر، عشق ، دوستی و عضویت در گروه‌های اجتماعی، محلی و مذهبی.

سطح چهارم نیازهای روحی و شخصیتی مثل اعتماد به نفس و موفقیت و اعتبار.

سطح پنجم سطح نیازهای معنوی و به عبارت دیگر فرانیازهاست. فرانیازها معطوف به خودشکوفایی قوه ها و استعدادهای هر شخص هستند.

 

با توجه به این هرم است که وظایف دولت ها و حکومت ها عمدتا معطوف به سطح یک و دو است. نیاز به دموکراسی و آزادی، پس از رفع نیاز فیزیولوژیک و امنیت قابل تحقق و قابل طرح است و پیش از آن موضوعیت ندارد. لذا تقدم اقتصادی بر امر معنوی در اینجا به خوبی فهمیده می شود و علت بی ثباتی دموکراسی های با اقتصاد ضعیف از همین جاست. ضرب المثل هایی مثل "شکم گرسنه ایمان ندارد"  و "عقل سالم در بدن سالم است" یا احادیثی مثل "آمدن فقر همانا مساوی رفتن ایمان است" و "هر کس معاش ندارد، معاد ندارد"، همه و همه بر حقیقت هرم مزلو گواهی می دهند. مولانا هم می گوید:

آدمی اول حریصِ نان بود

چون که قوت و نان، ستون جان بود

چون به نادر گشت مستغنی زِ نان،

عاشق نام است و مدحِ شاعران