من فکر می کنم

معنی بیتی از حافظ

محمدامین مروتی

نه من ز بی عملی در جهان ملولم و بس

ملالت علما هم ز علم بی عمل است

عمل در متون کهن علاوه بر معنای امروزی یعنی فعل بشر، معنای شغل هم داشته است. چنانکه سعدی در گلستان می گوید:

"ملک از خردمندان جمال گیرد و دین از پرهیزگاران کمال یابد پادشاهان به صحبت خردمندان از آن محتاج ترند که خردمندان به قربت پادشاهان.

جز به خردمند مفرما عمل

گرچه عمل کار خردمند نیست"

عمل یعنی کار دولتی، کار حکومتی، کارگزار حکومت بودن. معنی بیت این است:

ای پادشاه! جز به خردمندان، کارگزاری کشور را به کسی نسپار، البته خردمندان، آن اندازه خرددارند، که زیر بار پذیرش کارگزاری جکومت ( استخدام در دولت) نروند.

در جای دیگر سعدی می گوید عالم بی عمل به زنبور بی عسل ماند. این همان معنایی است که امروز هم مراد می کنیم.

اما در غزل 45 حافظ معنای قدیمی مورد نظر نیست. نقد حافظ متوجه عالمان بی عمل است که به واسطة بی عملی و بی اعتقادی، به سخن خود هم عمل نمی کنند و در نتیجه از دینداری شان هم لذت نمی برند و البته حافظ چندان منصف است که خود را هم استثناء نمی کند و به ملالت و بی عملی خود نیز اذعان دارد. چنانچه در موردی دیگر هم خود را از این انتقاد بری نمی داند و می گوید:

می خور که شیخ و حافظ و مفتی و محتسب

چون نیک بنگری همه تزویر می‌کنند