من فکر می کنم

مَخلص میراث تصوف

محمدامین مروتی

تصوف در بدو تکوین، واکنشی به فرمالیسم و ظاهرگرایی بوده است که به تدریج خود به یک فرم و مجموعه ای از مناسک و مراسم تبدیل شده است. از این رو "حقیقت" اولیه تصوف، نقاط مثبت فراوانی دارد، هم چنان که واقعیت موجود آن نیز نکات منفی زیادی دارد.

به طور خلاصه مهمترین ویژگی های مثبت تصوف که در همه نحله های عرفانی هم مشترکند عبارتند از:

1. جهان شناسی متفاوتشان که از دریچة "وحدت وجود" آشکار می شود. این که جهان یک کل پیوسته است، حتی در نظریات جدید فیزیک خاصه فیزیک کوانتوم هم محل اعتناست.

2. معرفت شناسی صوفیانه که بر اساس آن هر کسی در پله ای قرار دارد و به تعداد انسان ها خداشناسی و جهان شناسی داریم. و مهمتر از همه مراتب و مقاماتی در معرفت شناسی وجود دارد که تا کنون در معرض عقل و ادراک انسان ها قرار نگرفته ولی انسان به عنوان "جهان اصغر" و حتی "جهان اکبر" و می تواند به سمت این عوالم حرکت کند. این معرفت شناسی نیز شواهد محکمی در هرمنوتیک مدرن دارد.

3. خودشناسی صوفیانه که هدف نهایی جهان شناسی و معرفت شناسی آن هاست. کمال انسان در مبارزه به خودخواهی های نفسانی و دیگران را به چش م خود و خود را به چشم دیگران است. این هدف نیز کمابیش مورد تایید مکاتب روانشناسی و روانکاوی معاصر است.

اما معایب تصوف همان هایی است که بر سبیل فرمالیسم و نهادگرایی دامن آن را گرفته است.

1. شیخ پرستی و کیش شخصیت به جای خداپرستی،

2.  فرقه پرستی به جای وحدت گرایی،

3. خرافه پرستی و کرامت سازی به جای معرفت شناسی،

4. تحقیر علم و عقل به بهانة قدرنهادن به شهود و عشق و در یک کلام تظاهر به اهداف اولیه در زبان و راندن اسب فرقه گرایی و تحزب در عمل است.