"وَمَا أَدْرَاكَ "های قرآنی
"وَمَا أَدْرَاكَ "های قرآنی
محمدامین مروتی
در قرآن بیش از ده بار از ترکیب سوالی "و ما ادریک؟" به معنی "و تو چه می دانی؟" استفاده شده است و می توان این نوع مخاطبه را یکی از شیوه های بیانی قرآن برشمرد. هدف از این نوع مخاطبه، توجه دادن به پیامبر و مومنین به مسئله ای مهم است که تا کنون به ماهیت و عمق آن نیاندیشیده اند. هدف ایجاد تامل و تفکر بیشتر یا حداقل جدی تر گرفتن آن پدیده است. موضوع بیشتر این "ما ادریک ها" مسائل ماورایی و دور از فهم مانند کیفیت دوزخ و روز قیامت است:
وَمَا أَدْرَاكَ مَا سَقَرُ: المدثر آیه شماره : 27
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحَاقَّةُ: الحاقة آیه شماره : 3
وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الْفَصْلِ:آیه شماره : 14
وَمَا أَدْرَاكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ:الانفطار آیه شماره : 17
وَمَا أَدْرَاكَ مَا سِجِّينٌ:المطففين آیه شماره : 8
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْقَارِعَةُ:القارعة آیه شماره : 3
وَمَا أَدْرَاكَ مَا هِيَهْ:القارعة آیه شماره : 10
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْحُطَمَةُ:الهمزة آیه شماره : 5
شاید می خواهد بگوید قیامت و دوزخ و آتش آنی نیست که شما تصور می کنید. آنچه هم گفته شده در قالب تمثیل و تقریب ذهن است نه واقعیت و ماهیت آن. شاید هم می گوید از آنچه که شما فکر می کنید بدتر است و شاید هم هر دو معنا برای مخاطبان مختلف (عالم و عامی) مورد نظر است.
در مورد اموری مانند شب قدر و علیون نیز همین موضوع مطرح است. یعنی این امور برتر از تصورات شماست:
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ:القدر آیه شماره : 2
وَمَا أَدْرَاكَ مَا عِلِّيُّونَ:المطففين آیه شماره : 19
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الطَّارِقُ:الطارق آیه شماره : 2
در جاهایی نیز منظور از کاربرد ما ادراک این است که مردم معنای واقعی دین را نمی فهمند. مثلا در سوره بلد می فرماید دینداری (واقعی) در زدن به عقبه ها و گردنه های دشوار است و سپس این گردنه ها را توضیح می دهد که عقبه (حقیقی) مجموعه ای از اعمال صالح و نیک مانند آزادی بردگان و اطعام گرسنگان و دستگیری از بی نوایان و یتیمان و از این دست است؛ نه چیز دیگر:
وَمَا أَدْرَاكَ مَا الْعَقَبَةُ:البلد آیه شماره : 12
گاهی نیز به مردم و حتی پیامبر نهیب می زند که شما از ماهیت و درون افراد خبر ندارید و نمی توانید قضاوت درستی در بارة ایشان داشته باشید. مثلا در ماجرای عبس و تولی در سوره عبس که پیامبر به یک نابینای فقیر کم توجهی کرد نهیب می زند که شاید این آدم واقعا قصد تزکیه داشته باشد. تو چرا او را از خود می رانی و به آن که دعوی استغنا دارد توجه می کنی؟
وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّهُ يَزَّكَّى و تو چه دانى شايد او به پاكى گرايد : عبس آیه شماره ۳