من فکر می کنم

افسانه سیزیف و کتیبه اخوان ثالث

محمدامین مروتی

آلبر کامو تمثیل مشهوری دارد در باب فلسفة زندگی که از اساطیر یونان به وام گرفته است. افسانة سیزیف که به حکم خدایان محکوم شده بود تا هر روز سنگی بزرگ را تا روی قله حمل کند و به محضی که به قله رسید سنگ از دوشش می افتد و به نقطة نخست می رسد و سیزیف روز بعد هم محکوم به تکرار این کار است. اَبزُرد یا بیهودگی و بی معنی بودن زندگی ماحصل این افسانه است. اما کامو می گوید درست است که کار عالم مبتنی بر بیهودگی و به قول حافظ هیچ در هیچ است[1]، اما ما به عنوان بشر باید کارمان را دقیقا از همین بیهودگی شروع کنیم. یعنی خودمان باید به این عالم معنا بدهیم یا حداقل به زندگی خود معنی بدهیم. از طریق جستجوی عشقی و آرمانی. اتفاقا اخوان شعر زیبایی به نام کتیبه دارد که به مراتب بهتر از سیزیف، قصة تکرار و بیهودگی را روایت می کند. منتها فرق اخوان با کامو این است که اخوان از دل این بیهودگی راهی به معنا پیدا نمی کند:

فتاده تخته سنگ آنسوي‌تر، انگار کوهي بود.

و ما اينسو نشسته، خسته انبوهي.

زن و مرد و جوان و پير،

همه با يکديگر پيوسته، ليک از پاي،

و با زنجير.

اگر دل مي‌کشيدت سوي دلخواهي

به سويش مي‌توانستي خزيدن، ليک تا آنجا که رخصت بود.

                                                            [ تا زنجير.

          ***

ندانستيم

ندايي بود در روياي خوف و خستگيهامان،

و يا آوايي از جايي، کجا؟ هرگز نپرسيدم.

چنين مي‌گفت:

- « فتاده تخته سنگ آنسوي، وز پيشينيان پيري

بر او رازي نوشته است، هر کس طاق هر کس جفت...»

چنين مي گفت چندين بار

صدا، وآنگاه چون موجي که بگريزد زخود در خامشي

                                                         [ مي‌خفت.

و ما چيزي نمي گفتيم.

و ما تا مدتي چيزي نمي گفتيم.

پس از آن نيز تنها در نگه‌مان بود اگر گاهي

گروهي شک و پرسش ايستاده بود.

           ***

شبي که لعنت از مهتاب مي‌باريد،

و پاهامان ورم مي‌کرد و مي‌خاريد،

يکي از ما که زنجيرش کمي سنگينتر از ما بود،

          [ لعنت کرد گوشش را و نالان گفت: «بايد رفت»

و ما با خستگي گفتيم: «لعنت بيش بادا

                                   [ گوشمان را چشممان را نيز، بايد رفت»

و رفتيم و خزان رفتيم تا جايي که تخته سنگ آنجا بود.

يکي از ما که زنجيرش رهاتر بود، بالا رفت، آنگه خواند

 - «کسي راز مرا داند

که از اين رو به آن رويم بگرداند.»

و ما با لذتي بيگانه اين راز غبارآلود را

                              [ مثل دعايي زير لب تکرار مي‌کرديم.

و شب شط جليلي بود پرمهتاب.

          ***                      

هلا، يک...دو...سه...ديگر بار

هلا، يک، دو، سه، ديگر بار.

عرقريزان، عزا، دشنام – گاهي گريه هم کرديم.

هلا، يک، دو، سه، زينسان بارها بسيار.

چه سنگين بود اما سخت شيرين بود پيروزي.

و ما با آشناتر لذتي، هم خسته هم خوشحال،

ز شوق و شور مالامال.

          ***

يکي از ما که زنجيرش سبک‌تر بود،

به جهد ما درودي گفت و بالا رفت.

خط پوشيده را از خاک و گل بسترد و با خود خواند

( و ما بي‌تاب)

لبش را با زبان تر کرد (ما نيز آنچنان کرديم)

و ساکت ماند. 

نگاهي کرد سوي ما و ساکن ماند.

دوباره خواند، خيره ماند، پنداري زبانش مرد.

نگاهش را ربوده بودناپيداي دوري، ما خروشيديم:

- «بخوان!» او همچنان خاموش.

- «براي ما بخوان!» خيره به ما ساکت نگا مي‌کرد،

پس از لختي

در اثنايي که زنجيرش صدا مي‌کرد، 

فرود آمد. گرفتيمش که پنداري که مي‌‌افتاد.

نشانديمش.    

به دست ما و دست خويش لعنت کرد.

- «چه خواندي، هان؟»

                            [ مکيد آب دهانش را و گفت آرام: 

- « نوشته بود

همان،

کسي راز مرا داند،

که از اين رو به آن رويم بگرداند.»

             ***

نشستيم

و     

به مهتاب و شب روشن نگه کرديم.

و شب شط عليلي بود.

                                                    تهران، خرداد 1340