من فکر می کنم

 

                 هرکس بو̌ی عشقﹾ بیو له یانَه ش        

                                                                                            گیانم وَ فدای خشتِ کاشانَه ش

مروری بر شعر مير محمد سید صالح ماهيدشتي(حیران علیشاه)

(متولد 1250 هجري و متوفی در۱۳۲۳ هجری قمری)

 

سید صالح ماهیدشتی در کنار وحدت کرمانشاهی، هر دو بر قلّه ی ادبیات عارفانه ی کرمانشاه نشسته اند. لهجه ی سید در اشعارش هورامي است. در جوانی، به جستجوی پیر و مراد، سفری به شیراز می کند و به منورعلیشاه نعمت اللهي ارادت پیدا می کند. چند بار نیز به کاشان خدمت عبدالعلی شاه می رود:

دور دَم شار وَ شار، مالان و مالان                                         

 يَك يَك پيدا كَـم له اهلِ حالان

عاشقِ  عارفﹾ  روزگارانم                                  

باطنِ باطنﹾ باطن دارانم

شای درویشانم، شای درویشانم                      

من عبدِ عبیدﹾ شای درویشانم

سید صالحﹾ بنده ی عبدﹾعلیشاهَن               

شاهان بنده ی ئه و، ئه و بنده ی شاهَن  

 سپس با لقب "حیران علیشاه" به شهرخود باز می گردد و به ارشاد مریدان می پردازد. از جمله مریدان وی "ابوالقاسم لاهوتی" شاعر معروف و "میرزا حسین خان فرهنگ زنگنه" متخلص به نظامی می باشند. او طريقة نعمت اللهي را در غرب كشور احيا كرده است:

 چون كه صالح بيم، صالحﹾ نانﹾ نامِم                                         

 له جــريدة عشق، بَستِن دوامـم

سيــد صالح، بساطﹾ نعمت اللهي                                             

 ژِ نو پهن كــردن، له مَه تا مـاهي[1]

این سفر و آشنایی با منور علیشاه و عبدالعلیشاه، تحولی وصف ناپذیر در ذهن و زبان سید صالح ایجاد می کند و زین پس دریای معانی است که از ضمیرش می جوشد و بر زبانش -به زبان کردیِ شیرین و تاثیرگذاری- جاری می شود. به گونه ای که به نظر می رسد سید از آموزه های استادانش بسیار فراتر رفته باشد. تحولی که در مقیاسی محدودتر شاید به نوعی یادآور تاثیر شمس بر مولانا و گذر کردن مولانا از او باشد. عمق و غنایِ معنوی این اشعار به گونه ای است که اگر به زبان فارسی سروده می شد، قطعا سید صالح ماهیدشتی نامی آشنا در عرصه ی ادبیات عرفانی این مرزو بوم بود. مع الاسف حقا که ما هم ولایتی های سید صالح ، در زمینه ی شناساندن مضامین اشعار وی بسیار کم کاری کرده ایم.

 اشعار ایشان به همت محمد علی سلطانی به نام "کنز العرفان" و با خط زیبای خانم فریبا مقصودی چاپ شده است. در اشعاری که در این مقاله استفاده شده، اِعراب گذاری ها از بنده است. همین طور بعضا جهت تسهیل خوانش اشعار، در رسم الخط مورد استفاده ی جناب آقای سلطانی دخل و تصرفاتی کرده ام.

 سید صالح در سیزدهم جمادی الثانی ۱۳۲۳ هجری قمری برابر با۱۲۸۴ شمسی خرقه تهی کرد و بنا به وصیت ایشان در جوار آرامگاه میرزا محمد تقی مظفر علیشاه - واقع در خیابان سیلو. چوب فروشان. ضلع غربی گورستان قدیمی که اکنون به پارک تبدیل شده- مدفون گردید:

دفنم کَن له پایﹾ خمخانه ی  شراب 

تا له محشرﹾ مستﹾ بیدار بوم له خواب

 

فلسفه خلقت:

سيد هم در باب آغاز خلقت و فلسفه ی آن، از حديث قدسي "كنز مخفي" مي آغازد. خداوند گنجی مخفی بود که می خواست شناخته شود؛ "كنت كنزاً مخفياً فاحببت أن أعرف فخلقت الخلق لكي أعرف". لذا دست به خلقت عالم زد و سپس بر خود آفرین گفت:

كنـــــــزِ مخفي و ســـــــرِّ  نهـانــن                                 

 ظهـــــورِ محـض و عيــنِ پنهــانــن

صـــورتـي كيشـاش، صــورت آفـــرين                                  

 ويـش وَ صُنـعِ ويشﹾ مَكَـرد آفـــريـن

 

توحید عارفانه (وحدت وجود) :

در توحید عارفانه، همه چیز خداست و صفاتش، وجودی مجّزا از ذات او ندارند و عین ذات اویند. اما خودِ ذات، البته که در توصیف نمی گنجد:

هر چه مِن ماچوم، كَي وصفِ ذاته ن                                      

كمـالِ تــوحيــد، نفيِ صفـاتــه ن

در حقیقت همه چیز ظهوراتِ ذاتِ اقدس الهی و از آیات و نشانه های اوست:

لـه وينــه ی سـراج[2]، لـه جَوفِ بلــور[3]                                          

 لـه كُـلّ اشيـاءﹾ مَه كـه رو̌  ظهـــــور[4]

اما بیان این مطلب به زبان متعارف، میسور نیست:

چي واچـم وَ تــو، كَي جايﹾ گفتارن                                        

مطلب نازك و چـارمﹾ نــاچـــارن

نِمَز (نمی دانم) چـي واچوم، نيَـه ن جايﹾ گفتار                                      

 سيد صـالح كيَه ن؟ كاشـف الاسرار

كـس مـايـل نيَن و راگـه ی راســـان                                        

خـدا! داد لَــه دسﹾ خـدانشنـاسـان

توحید او عارفانه و وحدت وجودي است. معتقد است که خداشناسی عامیانه و حتی عالمانه راهی به معنا ندارد:

غــافــل منـيشن!  ئه و بـارِن وَ يـــاد                                 

هـر كس و خيــال̌ ، ويش كـردن دلشاد

تـوحيــد كـي وَ لفظﹾ معـاني مَبـــــو                                  

 ئه ري بـي خبـر! چي واچــم وَ تــــو

توحید وحدت وجودی با کلام و استدلال ثابت نمی شود و کمالِ توحید، در نفیِ ماسوی الله ست:

بعضي لَـه وحدت مَكَــرِن ســوال                                     

توحيد كي ثابتﹾ مَو، وَ قيـل و قــال

ماسوا گشتﹾ لال،گنگﹾ نه راي ذاتن                                   

 كمال تـوحيــد، نفـيِ صفــاتــن

سید صالح در مقام فنای فی الحق، با منطق وحدت وجودی از اتحاد عقل و عاقل و معقول و وحدت عاشق و معشوق و شاهد و مشهود سخن می گوید:

مـن و ئه و نيـه ن، امــــرِ واحـدن                                    

آياتﹾ وَ قـَـولِم يَكــسر شـاهـــدن

سيــد صــالح واتــا هر يه ايمانه ن                                     

بـورِن؛(بیایید) بــزانن حـق وَ كيمــانه ن؟

عمرتان طي بـي، تعصب تـا كي؟                                      

بيدار بون له خاو، بنيشين بي وَه ي(بی وه ی= سالم)

گفته ی مـنﹾ امــروژ، قــولِ خداوَن(خداوند) ؛                                     

مگــر خــداوَن ژِ مـن جـداون؟

و دل̌ ذاكــرم و لب خــامــوشم                                     

نـداي اِرجعــي، مَيو نه گـوشم

رطلم ســرشارن؛ نه باده یﹾ طهــور                                      

وَ كوري اغيار، كله م مَدَه ي شــوور

وقتی سالک بداند غیر حق چیزی وجود ندارد، مست میِ الست و میِ وحدت می شود و بانگ انالحق بر می دارد:

لوحِ دل له غيـرﹾ دوسﹾ كردِم ساده                                    

مَي له من مست بي، نه من له باده

له لطف و كــرمﹾ يكتاي يـگانـه                                        

ديده یﹾ سيد صالحﹾ بي وَ ميــخانه

حضرت علی(ع) می فرماید قرآن صامت است و به وسیله ای انسان است که به حرف می آید و مقصودشان این است که ذهنیات و دانسته های انسان ها در فهمشان از دین تاثیر می گذارد: هذَا الْقُرْآنُ إِنَّما هُوَ خَطُّ مَسْطُورٌبَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ، لا يَنْطِقُ بِلِسانٍ، وَ لا بُدَّ لَهُ مِنْ تَرْجُمانٍ، وَ إِنَّما يَنْطِقُ عَنْهُ الرِّجَالُ: و اين قرآن خطى است نوشته شده ، كه در ميان دو جلد جاى دارد. به زبان سخن نمى گويد. نيازمند ترجمانى است و مردان ترجمانى كنند.(خطبه ی 125) سید صالح همین مضمون را چنین می پرورد و می گوید بلبلی باید تا زبان گل باشد و آن انسان کامل است:

صُحُف و تـورات، انجيل و فــرقان                                      

صامتن چون روح، له جلدِ انســان

هـر كام له يانـه چون بلبل و گـل                                      

تعبيــرَن و قلـبﹾ انسـانِ كامــل

سید صالح بارها تاکید می کند که معنای وحدت وجود این نیست که همه چیز خداست؛ بلکه خداست که همه چیز است و این نکته ی مهمی است:

هم درد  هم درمان، هر دو له ويشه ن                                     

 درويشﹾ خـدا نيه ن، خدا درويشه ن

چه بسا، باطنِ ایمانی کفر باشد و گاه ظاهرِ کفری، متلبّس به لباسِ ایمان جلوه می کند:

ژيرِ هر ديني، كفري پنهــانـن                                    

ئه ويش سَرپوشه ن، ژيري ايمـانن

كفر و دين له ر̌ي(راه) عشقﹾ كافِريَه ن                                    

هر كس هر دو دا، له نقص بَريَه ن

عرفا از سه مرحله در سلوک سخن می گویند: تخلیه، تحلیه و تجلیه. تا از صفات نفسانی خود تخلیه نشوی به صفات الهی آراسته (تحلیه) نمی شوی و مجلا و محل تجلی انوار الهی نمی شوی(تجلیه). ابتدا می دانی که ذکر می گویی اما در آخر ذکر و ذاکر و مذکور یکی می شوند:

وَ دل̌ چــراغم وَ تـنﹾ فانــوسم                                    

خالي له خودي، مَملو (مملوّ) له دوسم

اَوَلﹾ منﹾ ذاكــرﹾ ذكــرِ مذكــور بيم                            

تا ويم وَ ذاكـرﹾ ذكــر و مـذكور ديم

او از دوگانه ی خوف و رجا  و کفر ودین خود را بیرون می یابد و در عالم تحیر وارد می شود:

نه رجا و جا ، نه خوفِ دايم                                       

نه كفر ثابت، نه دينِ قــايم

تا احمد "زِدني تحيـّرا" وات                                      

گويا قباي بي، وَ اندازه م هات

اسـرار وحدت ديوانه م كَردن                                

 شم بيم، وَي طوره پروانه م كَردن

غيـر له سيد صالح، گويا نيَـه ن كس                               

هــر ويشه ن وَي طورﹾ بيه ن وَ قَقنَس (ققنوس=در اینجا به معنای سوخته)

هدف سالک رسیدن به عالم وحدت و حیرت است. لذا سید صالح کرامت نمایی را به حیض الرجال و نمایش آن پیش چشم دیگران تشبیه می کند:

كــرامت كردن حيضُ الرّجالن                                     

ولي له جاي ويش، عينِ كمالن

در کنار هستی او، نام بردن از هستیِ غیر؛ بی معناست:

گــوش دل̌ وا که، تا واچِم له نو                                  

كــل شــيءﹴ هالك، الّا وجهـَـهُ

ماســوي فاني، باقي هر ويشه ن                                      

درويش خدا نيه ن، خدا درويشه ن

له حمــد و ثنــاي، ناطقه م لالن                                 

غيــر له ئه و، هستي وَ كس محالن......

مِن و ما كُوَه ن؟ ئيــوه و ئه و نيَه ن                                     

باقي هــر ويشن، غير له او نيه ن

یارانش و به قول خود "هامسران" را به نگاه وحدت آمیز دعوت می کند و می گوید:

هامسران وحدت، هامسران وحدت                                        

كَثـرت هه ل̌ گريم، رو كه يم وَ وحدت

له دستی نافـهمﹾ دروونم ر̌يـشن                                        

ماسـوي فاني، باقي هَـر ويـشن

و بر وحدت حقیقیه ی عالم از قرآن شاهد می آورد تا به کسانی که او را نامسلمان می خوانند، جواب داده باشد:

نَبــي له نُبــي وانا په ره ي تــو (پیامبر در قرآن برای تو خواند)                                         

كل شــيء هــالك، الا وجهـُــهُ

زاهــدِ بي دينﹾ ها قصدِ گيانم                                             

ئه و نمزانو (نمی داند) مِن مسـلمانم

به مانند باباطاهر به هر جا که بنگرد، نشان از قامت رعنای معشوق می بیند:

و هــر چـه نگا مَه كَـم هر تــوني                                        

 ذات مقــدسﹾ بي چَن و چـوني(چند و چون=کمیت و کیفیت)

هــر ذره له رويﹾ هر شَيﹴ عيانن،                                        

ئه و ذرّه تــونيﹾ چـه جــاي بيانن؟

توي(تویی) و هـر نوع، دلـــربايﹾ خلقي                                        

مستور پنهـانﹾ لـه كهنه دلقــي

ظاهرا معاندان به او نسبت ادعای خدایی می دهند چنان که به حلاج دادند. سید پاسخ می دهد این چه نسبتی است که به یک عاشق شیدای حق می دهید:

كفـر له يَه بان هَس اي كهنه گدا                              

 بويشي سيـد صالح بيَه ن وَ خــدا؟

چو(مثل) من عاشقي، كي ديه ن وَ چاو؟                               

حــديــدِ كــوره ی دل̌ مَه كَم و ئاو

استهــزا مه كـه وَ عشقم مَخَــه ن                                  

دوزخ له لاي آهﹾ آتشيم، يَخــه ن

ســوز دَرونـم كــزه ی كـَـواون                                   

آهم دود مه كيﹾ چوي كويﹾ دماون

مات و سرگردان، حيران و واله م                               

آهــم آگــر دا له قلبِ عــالم

مــاســوي سِزيــا له آه دردم                                  

هاناي هامسران وَ بي كس مَردم

و باز تاکید می کند من نمی گویم من خدا هستم، بل می گویم خدا همه چیز است. انالحق حلاج هم معنایش این نبود که حلاج خداست بلکه انانیت حلاج در پرتو عشق به خدا محو شده بود و حلاجی در کار نبود که سخن گوید. او نی یی بر لب های ناییِ ازل و ابد بود و بی خویشتن انالحق می گفت:

عـالم فانيه ن غيــرلــه ذاتِ ويـش                               

ويش پنهان كَردَن له خرقة درويش

له دست بــَدگــو دَرونـم ريـشه ن                               

درويش خـدا نين، خــدا درويشن

در نتیجه ی این فناءِ  فی الله، بین دل و دلبر و عاشق و معشوق، حائل و حاجبی باقی نمانده است:

دلبــر بـي وَ دل̌، دل̌ بي وَ دلبــر                                      

چي واچــوم وَنَت (چه به تو بگویم) ئه ری بي خبر؟

خار و گل هر دو جلوه ی روی یار است و خدا را در تجلیاتش می توان دید:

چي واچوم پيتان؟ بيداري بَختن                                           

ور نه خار و گل نه يك درختـن

هر دو له باغچه يﹾ گلــزارِ يارن                                            

ئي سُرُخ رو بي(این رویش سرخ است)، ئه و شَرمَه ســارن

هر چه هست خداس، غيرله ئه و نيه ن                                        

 غير له سيد صالح، كي خداش ديه ن؟

اما این درست است که ماسوی از حق جدا نیست. ولی بدان معنا نیست که ماسوی خداست، بل خدا ماسواست.سید در حالی که از می توحید مست است، می گوید:

صُراحي ژِ مي، پِــرّ كه ر پَيــاپي                                             

تا كه مقاماتﹾ توحيد بكَه م طي

كي وات سَـواوَن (جداست)، كي وات سه واوه ن[5] ؟                                         

كي وات ماسويﹾ له حق سـه واوه ن؟

كي وات ذاتِ ئه و، عيـنِ اشيــاوه ن ؟                                          

كي وات كه اشياءﹾ ذاتِ خـداوه ن؟

و سپس خطاب به خدا می گوید:

ماسوي تو نيت، تو ماسوايي                                                     

اشيا نيت ولي معني اشيايي

ذاتت بی مثل و مانند است و من آن را نمی شناسم ولی می دانم جز تو چیزی نیست:

بي مثل و مـانند، بي چنـد و چوني                                   

هر يه مه زانم هـر چی هه ن تـوني

و از زبان معشوق می گوید:

گاهي دوزخم، گاهي بهشتــم                                       

گاهي مسجدم، گاهي كنشتم

گا درياي عمان، گاه كوه قافم                                       

...

 گاهي لَه رندان جامِ مَي دَر[6]م

گا بـــودِ محضـم، گاهي نابـودم                                  

گا حامـدِ حمد، گاهي محمودم

....

همیشه مرغ همسایه غاز است. معاندانش سید را تخفیف می کنند که این همان سید صالح خودمان است که او را می شناختیم و اکنون ادعاهای بزرگ می کند و او پاسخ می دهد:

امروژ سيد صـالح، حقيقت بينه ن                                     

له نسـل̌ طــه و آلِ ياسينــن

هر كس شناساش، كاري تـَواوه ن                                   

هر كس نشناسا، بختي له خاون

تا وَ كَي ماچي يه له خومانه ن                                         

دستي خـاليَن، ئه راي چه مانه ن؟

هر كس چيويوه نَ، منم كه هيچ نيم  (هرکس چیزی است منم که هیچ نیستم)                              

محــالن كَسي بــزاني من كـيم

و  خود را چنین معرفی می کند:

عمــلم صـــالح، صالــح نــاوِمَن                                   

مـجمع البحــريـنﹾ ئاوِ چـــاومَن

چــاوِ دل̌ واكه، بنــورّ (بنگر) وَ نامــه م                                   

بوي مشك و عبير، مَيو له خامه م(خامه=قلم)

عالَم گشت زنـده ی جذبه ی ســالكه ن                                   

بي جــذبة سالكﹾ عــالَم هالكه ن

له لطف و كَرَمﹾ شايﹾ كرم داران                                   

سينـاي سينة دل، بي وَ نور باران

هم له نو، نوبه ی قلندريمَن                                         

له كُل آينه یﹾ جلوه گريمَن

بيمه وَ ساقي ميخـانه ی داور                                                

دستارِ تقوي، هَوا دام له سر (دستار تقوا را پرت کردم)

 

وحدت شهود:

"وحدت وجود" یعنی این که همه چیز خدا و مظاهر خدا و سایه های خداست و این یک گزاره ی "وجودشناختی" تلقی می شود؛ اما وحدت شهود، یعنی من چیزی غیر از خدا و از جمله خود را نمی بینم و شهود نمی کنم. "من" دیگر وجود ندارد. "من" نای است بر لب نی زن و از خود اراده ای ندارد. مضمونِ "نی نامه" ی مولانا و "انالحق" حلاج و "سبحان ما اعظم شانیِ" بایزید، حاصل وحدت شهود است. این مقامی "معرفت شناختی" و حاصلِ سلوک بی پایانِ سالک است و طبیعتا از وحدت وجود که بی طی منازل و به صرفِ ادراک عقلی هم حاصل می شود، بسی بالاتر است. سید صالح از هردو مقام سخن می گوید و در ابیات زیر مشخصا از وحدت شهود است که متحیرانه از خود می پرسد، وقتی من وجود ندارم، چه کسی در جسم و پوست من سخن می گوید :

گيان و دل̌ و̌ پــوس، يَكجا ژِ دوسه                                       

يا دوس! من كي یِم هام له ئي پوسه؟

اگر يه تـويي ژِ مغــز و پــوسم                                          

پس من دي كي یِم عاشق وَ دوسم؟

التجام وَ تو̌ن يكتاي بي همتا!                                               

تو ويت پـريم (برایم) كه، حلِّ معما

و این همان مضمون ابیات زیبای "عمان سامانی" است که گفت:

کیست این پنهان مرا در جان و تن

کز زبانِ من همی گوید سخن

بشنو از نی:

همانطور که گفتیم سید صالح نیز خود را درمقام نی و معشوق را در مقام نایی تصویر می کند و می گوید اين خداست كه از زبان او سخن مي گويد:

اسرار وحـدت، ها له مثنـوي                                                 

بشنو تو ژِ قولﹾ مولاي معنوي

گوش بــده ر و نَي بشنــو ژِ نـائي                                          

گيان و فدايﹾ مدح، حكيم سنايي.......

سيّد صالحﹾ محكمﹾ نيشت نه راگه ی صدق                                     

تـا حـقﹾ و زبــانﹾ اوﹾ آمـا و نِطــق

ئه وه ناییَــــه ن مـن بيمــه  وَ نَــي                                     

له لب مَـــدَي پيمﹾ جـام پياپــي

له جــامِ وحدتﹾ بكه ر سَر مستِم                                         

له پا افتــاده م، بگيـــره دستـِـم

 

گفتن و نگفتن:

فاش کردن اسرارِ حق، عواقبی برای اهل دل داشته. چنان که حافظ در باره ی منصور حلاج می گوید:

گفت: آن یار کز او گشت سرِ دار بلند

جرمش این بود که اسرار هویدا می کرد

اما خود حافظ هم گاه نمی تواند نگوید و زبان در کام کشد و کارش به فاش گویی می کشد:

فاش می گویم از گفته ی خود دلشادم

بنده ی عشقم و از هر دو جهان آزادم

اصولا عرفا بین گفتن و نگفتن در تب و تابند. سید صالح نیز مولاناوار گاه می خواهد رک و پوست کنده، اسرار حقیقت را فاش کند تا مردم بدانند چه کسی حرف حق می زند و چه کسی دین را بهتر می فهمد. او به خود می گوید سید صالح! دیگر کافی است. وانمود نکن لال و گنگی و چیزی نمی دانی. خیرالکلام و عصاره ی حقیقت را در اختیار مردم قرار ده:

كم چَنـي مخلوقﹾ خُوَت بكه ر وَ كَل                                       

خَيــــر الكــلامَ مــا قــلّ و دَل ( = بهترین کلام، کلام کوتاه و دلالت گر است)

وَقته هه ل̌ گـِـرِم پـــرده له روي كار                                      

بي حجاب، وَ خلقﹾ فاش بكه م اسرار

بنمانوم پيﹾ شان (برایشان بنمایانم) رازِ نهاني                                      

هر چه هست له پِشتﹾ پردهﹾ پنهاني

پــرده و˚ پـرده دار، هه ل گِرِم يكجــا                                       

فاش بكــم اسـرارﹾ وَ خلقِ خــدا

معلــوم بو  پَيﹾ شان نكته ی حقيقت                                             

كس نه كــه ي انكـارﹾ اهلِ طــريقـت

اسـرار مخفي، مِن مــواچِم(می گویم) وَ تو                                          

گوشِ دلﹾ واكه بَوﹾ بشنو له نو

بينﹾ من و زاهد، حق وكيمانه ن؟                                               

كفرِ مِنﹾ بهتر له صــد ايمـانه ن

درست است که مستي، علي رغم پرهيز سيد، كارش را به فاش گويي مي كشاند. اما می داند که حافظ وار باید دم فرو بندد و اسرار فاش نکند:

نماچوم و كَس اسرارِ مستي                                               

بادا تا بمرِن له خود پرستي[7]

ماچِن و زاهد اسرارِ مستي                                          

 بيل تا بمِري̌ له خو̌د پرستي

سيــد صالح مِنِم اسرارِ مگو                                         

نه جاي دَم دانه و نه راي(راه) گفتگو

سيد صالح خاموش، فاش مَكه ر اسرار                           

 زمــره یﹾ منصور كُشﹾ مَـدَنِت وَ دار.......

سيد صالح مر مست آبِ انگوري                                     

يا وينه ی زاهــدﹾ پابنـدِ حوري؛

اگــر عــاشقي وَ جمــالِ هــو،                                      

بنشين و بي ده نگ مه كَر گفت وگـو

خاموشﹾ ئي نُكته ختمِ كَلامه ن                                      

هر چه ئه و مَه كَي، عينِ صلامه ن (صلامه ن= صلاح من است)

اما در جای جایِ اشعارش، حرف خود را می زند که حقایق عالم معنا بی وقفه به زبان کردی بر زبانم جاری می شود و سیدصالح برای خود قائل به رسالتی برای پراکندن این حقایق است. سید می گوید در این زمان هم حقایق از زبان یک کرد زبان- که هم خود اوست- خارج می شود و به مانند حافظ این احوالِ صاف و بی غش را ، حاصل ورد سحر و درس قرآن می داند:

هامسران كُردن،هامسران كُردن                                      

عصر عرب چي، يه دَور كُــردن

له دعايﹾ سَحَـرﹾ تأثيرِ وِردن                                           

ساغرم سرشارﹾ باده ی بي دُردن

خود را در هیئت شوریده ای می بیند که به واسطه ی فنای فی الله، مستانه به زبان قوم خود –یعنی کردی- معرفت می پراکند:

چــون كـه فاني بيــم له ذات داور                                

نور كُرد چون شمس، عالَم گرد نه وَر(گرد نه وَر = در بر گرفت)

حكمي بده م پيت من كه سيد صالَم                                 

اوراق الفـاظﹾ بشــور له عــالــم

مستِ ملنگم، له جــامِ ســرشـار                                   

وَ لِســانِ قــومﹾ مَكَــرِم گفتــار

و با تلمیحی به حافظ می گوید درست است که علم عشق در دفتر نباشد، اما در عین حال دفتر عشق من -یعنی اشعارم- بی فایده نیست:

هــر چند علمِ عشق، له دفتر نيه ن                                 

دفتــرخانه ی عشق، بي ثمــر نيه ن

مقصودﹾ حرف نيه ن، له صادقانم                                      

سلسله جنبــانﹾ ر̌ي عاشقانم

سید صالح باور دارد در مقامی به سر می برد که بر حقایق پیدا و پنهان اشراف پیدا کرده است و لذا کارش به شطاحی های بایزید گونه می رسد:

امروژ روژي̌ وه ن له قاف تا وَ قاف                                    

کُرد زبان بيَه ن و سَلمانِ صاف

........

 

مبارزه با نفسانیت:

پروژه ی کمال برای سالک جز از درون مبارزه با نفس نمی گذرد. برای عارف، دشمن اصلی در درون به کمین نشسته و آن نفسانیت است. سید صالح نیز همچون همه عرفا، کل مشکل سالک را رهایی از دست نفسانيت مکار مي داند. مستی و عشق دو راهکار اصلی مبارزه با نفس اند. اما در عین حال، سالک بدون استمداد و یاری خداوند، نمی تواند قدم از قدم بردارد:

جگـــر لَت لَتـه، دلﹾ پــــاره پــــاره                                 

خـــدا، داد لـه دسﹾ نفـــسِ مـــكّاره

گـــرفـتـارِ دسﹾ نفـسِ نسنـــاســم                                   

بگيـــره دستــم، بـكَـه ر خــلاصــم

پیامبر در حدیثی می فرمایند من شیطان خودم را به دست خود تسلیم کردم. معنای این حدیث آن است هر کس شیطانی دارد که باید تسلیم خویشتن اش گرداند:

كي بي كه كُميت̌ هه ي دا له ميدان(چه کسی اسب مبارزه با نفس را در میدان هی داد؟)                                       

فاش وانا وَ تــو اسلـَـمَ الشّيطان؟

ويت نَخَه ي نه سلكﹾ ظَلوم و جَهول                                      

شيطان و دستمﹾ اسلام كرد قبول

عشق، برّنده ترین سلاح برای مقهور کردن شیطان نفس است:

مـذهب و ملت، كفر و دين بَخشام                                  

ولي له ر̌ي عَشــقﹾ ذرّه ی نَلَخشـام (نلغزیدم)

ابليس له لايﹾ مـن̌ هناسه ش سَردن                                   

چنـد جار له دستم ايمـان آوَردن

سکوت برای همه ی عرفا، یک راهکار مبارزه بانفس است:

هر كس كه طالب راگه ی درويشه                                  

بايــد خـامشيﹾ بكـَه ي وَ پيشـه

گـــوش دل̌ بـده وَ ئي بـِراتـه                                   

صُمت و خاموشي مايه ی نجاته

و نشستن در خلوت و مناجات به زبان خود و کلام صدق است کارساز است:

له هــر دينـي هه ي و هـه ر زبـانـي                                       

بنيش له خلــوت، تا كَس نـزانـي

و هـر زبــاني تــو ويت مه زانـي (به هر زبانی که می دانی)                                     

بخــوَه ن  ئه و زبـانﹾ كُل كسﹾ مـه زانـي

سید عبادات بی واسطه و صادقانه – و نه از روی عادت- را راهگشا می داند. طبق حدیثی از پیامبر (ص)، هر کس با صدق و جدیت، دری را بزند، آن در به رویش باز می شود:

هر كس نه روي صدق بده ي نه دري                                    

آخــر لَو دَره پيــدا مَـو سـري

مقصــود له درگـایﹾ ئه و عبــادته ن                                 

نه عبــادتي پــريت (برایت) عادته ن

آخــر به زبـانﹾ بي زبـاني ويـ̌ش                                

مه ده ي جــوابت تا نَوي دل̌ ريش

كيـَه ن له دنيــا آوات نـــوازي                                      

حــق بي واسطه بو وَ هامرازي؟ (یعنی چه کسی است که آرزو نکند حق بی واسطه همرازش گردد؟)

 

تصوف عاشقانه:

در تصوف عاشقانه ی مولانا و شمس، عشق راهکار اصلی است و طلسم و افسون نفسانیت را فقط عشق می تواند بشکند و رستگاری سالک به میزان عشقی بستگی دارد که در کار می کند. سید از معجزه ی عشق سخن مي گويد و باور دارد که عشق، باطن و عصاره ی همه ی عبادات است:

هيــچ كس نَــوَردَن پـي و كُنــه ذات                                   

غيــر له عشق، كُـوَه ن(کو؟) دي مايه ی نجات؟

مــاية انبساط، جايﹾ جشن و ســـورَن                                    

لـه سينـاي سينـه م، تجـلّي طــورَن

رطـلِ گـرانـي لـه بــــاد‌ه ي اَلــست                                  

بده ر تا لــه نــو، له عشق ببـوم (بشوم) مست....

بنويسين له بانﹾ لوحِ مـزارم                                                  

شهيـدِ عشقم، نـَده ن آزارم

صفا و محبت، مايه ی نجــاتن                                                  

معنيﹾ باطني، صوم و صلاتن ......

و بدین سبب است که سید جانش را فدایِ خشت کاشانه ی کسی می کند که بویِ عشق از خانه اش بیاید:

هـر كسي بوي عشقﹾ بيو له يا نه ش                                    

گيـانم وَ فـداي خشت کاشانه ش

 

تصوف مستانه:

بنیان گذار تصوف مستانه یا سُکر، بایزید بود که مکتبش در برابر تصوف هشیارانه یا صُحو، منتسب به جُنید بغدادی قرار دارد. در تصوف سکر، سالک باید بیخود شود و از خودی خویش تهی گردد تا از دست نفسِ نَسناسِ خنّاس، بِرَهَد. سید صالح هم از اصحاب مشرب سکر است. این مستی، شورو شیداییِ حاصله از درک وحدت حقیقیه اجزای عالم است. به همین دلیل از آن به میِ وحدت و می عشق و مینای محبت تعبیر می شود. سید هم از همین ساقيِ عشق، طالب جام پیاپی و مستیِ مدام است:

ساقي باوه ره مينـاي پـرّ لـَه مـي 

و من المــاءَ كـُلّ شــيﹴ حيّ

باوَه ر له گردش، له نو جامِ مي                          

دَور بـدَه ر و دَور، بـده ر پيـاپـي

ســاقـي وَ فــدايﹾ مستـيﹾ چاوِتِــم                                  

جـايﹾ درنگ نيَه ن، فداي نــاوِتُــم......

هامسرانﹾ مستم، هامسرانﹾ مستم                                        

امروژ له ميناي مـحبّتﹾ مستم

و هَر چه نگا  مه كم، خَــرابَن                                                 

وَ ديدَه م تمام، عـــالَمﹾ سَرابَن......

منﹾ مست، دنيا مست، دارﹾ مست، ديوارﹾ مست                          

عرشﹾ مست و فرشﹾ مست، ساقي و خَمّار مست

و این بار از زبان معشوق می گوید:

هر كس طالبِ صراحي و جامه ن                                     

رو وُ من باري، فيضِ من عامـه ن

و هر كس قطره یﹾ مَدَه م مه كَي نوش                                   

دنيا و آخــرت مَه كَي فــراموش

رطلِ من لبــريــز باده ي طهـورَن                                       

چون قلب ســاقي، مملــو ژِ نــورَن

ساغر و ساقي و مينا و نشئه ي مي                                      

مطــرب و نائي و نوايﹾ ناله ی نـي

هر يك، يك ذره، حق بخشا پيشان                                      

مكيشن هر يك، هم جنسِ ويشـان

و نگفته پیداست که مستی سید از آب انگور نیست. از باده ی الست است که در ازل به ذریات بنی آدم خوراندند و از شوق و ذوق پذیرش اوست به مقام بندگیِ رب العالمین. چنان که حافظ گفت:

به ولای تو که گر بنده ی خویشم خوانی

زِ سرِ خواجگی کَون و مکان برخیزم

سید هم می گوید:

خلايقﹾ سَرمستﹾ آبِ انگورن                                                 

من وه بي باده، كَلَّه م پر شورن

مگـر من تازه وَي طوره مستم؟                                           

هـر له ازلﹾ مستﹾ بـاده ی الستم

خلايق ماچان سيِّد ديـوانه س                                             

بي كاره، شغلي فكر و بهانه س (یعنی کارش شده خیالات و بهانه گیری)

مستی و بیخودی به شور و شیدایی و سر از پا نشناسی و حیرت می انجامد و به معشوق خطاب می کند که کم صدایم را مانند بلبل در بیاور:

كم بــدَه ر فغـانﹾ وينه ی بلبلم                                         

كم بده ر كُچِك لَه شيشه ی دلم

آمـا وَ ســـرِم، آمــا وَ ســرِم                                       

هم له نو، شوري آمـا و ســرم

البته نگفته پیداست که عاشق در این مخاطبه و مطالبه جدی نیست و صرفا بیان احوال می کند. چنان که مولانا گفت:

نالم و ترسم که او باور کند

 وز کرم، آن جور را کمتر کند

من زجانِ جان شکایت میکنم    

من نِیَم شاکی، روایت میکنم    

دل همی گوید ازو رنجیده ام      

وز نفاق ُسست می خندیده ام

 

قبض و بسط عارفانه:

سید مانند همه ی عرفا، احوال متفاوت قبضی و بسطی دارد. هر دوی این احوال، زبانش را گویا و آتشین می کند.قبض عارف ناشی از هجران و دوری و عدم اتصال است:

هامسـران دردم، هامســران دردم                                     

له ســر تا وَ پـا آلــوده ی دردم،

مجنـونِ سـوخته یﹾ بيابان گــردم                                     

له عشقِ ليلـي وَ بـي كَس مَردم

هجــر دوس بِردَم و شَرايﹾ مردَن (شرای مردن= نزدیک مرگ)                                        

كس نمـزانــو دردم چــه دردن؟.........

قبض سالک با آه و گریه و زاری توام است:

وَ حَدّي كيشام هناسان سرد                                            

تا دودِ آهم له گردون ويَـرد (ویرد= درگذشت)

كُل ماچان(همه می گویند) ياران يه چه شورِوَن                                       

يه كامين(کدام) موسي، يه كام طوري وه ن؟

يه كــام عاشقــه ن، وَي طــوره مه نـده ن؟                                   

 گوي عشقﹾ له مجنونﹾ عامري سَنده ن؟

كي ديَـه ن وَ چــاو، وَي طَور مناجات؟                                       

غير له ذاتی پاك، قاضي الحاجات؟

يه كام مجـنونه، وَي طور دل̌ ريشن؟                                       

 هزار چوي مجنونﹾ مجنونِ ويشن؟

له ر̌ي عشقبازي تا ئه و جـاگه(جایگاه) چي                                        

 به غير له اسمي، هيچ نَمَنده ن لي........

يارب گريانن، يــارب گــريانـن                                    

ديده م وينه ی هه ورﹾ بهارﹾ گـريانـن

له ســر تا وَ پا، وَ گوشت و̌ وَ پــوس                                 

سرگرم ذكرن وَ يا دوس يا دوس

قلب سنگ نیز به حال او می گرید:

لـه سر تا و پا سيـا بـرگمـه ن                                

بي دوسﹾ قرچه قرچﹾ ريشه ی جرگمن

پس وَ كو بچِم رو و كي بارم ؟                                              

كي چاره مَکَي چاره ی ناچارم؟

نَمَنده ن طاقت، تاب و تــوانـم                                      

عشق تــو سِزان مغـزِ سخوانم

سيد صالح هـر وقت تو مَلاونـي (مویه می کنی)                                     

قلبِ سنگﹾ نه كويﹾ دل̌ متـاوني (آب می کنی)........

قَومَل چو منصور، بان وَ دارِم که ن                                   

هر یک له یک لا، سنگِسارم که ن

درونم ريشه ن، هَناسم سَرده ن                                         

كس نمزانو دردم چه دردن؟.......

اسم دوست له سـوزﹾ دلﹾ ملاوِنِم                                       

حـديـد له كــوره ی دلﹾ مَتــاونم (ذوب می کنم)

كس خَـه وَر َنه يري̌ دردم چِه درده                                     

قرچه ی جرگمَن چون عزيز مرده

در حال قبض، سالک در حجاب است و احساس می کند همه ی راه ها بر روی او بسته است:

هامسران پرده، هامسران پــرده                                 

هام له زاري وﹾ شين له پشتِ پرده

مَدَم وَ سَردا، چون عـزيز مَــرده                                   

كس نمــزانو  دردم چــه درده

هر چه له درگايﹾ داد كَم بي سودن                                     

يا من قابل نيــم، يا رّا (راه) مسـدودن.......

حيف كه پيدا نيَوتﹾ كسي وَ دلشاد                                     

گوش بَده  وَ من، هي داد و بيــداد

سيد صالح تا كَيﹾ ويت بي خبر كَي؟                                   

نــاله ی درده دارﹾ لــه دلﹾ اثَر كَي

هـركس چون تو گَرم، گريه و زاريه ن                                   

جَرگـي كـه واوه، دردي كاريــه ن

بــورن بــنيشیم چــون درده داران                                     

بــرّشنیم اشكي، چــون سيلِ واران

اما بسط عارف، حاصل اتصال و فتح باب و گشایش قلبی است. سيد صالح از وقت خوش خود به حلاوت و حرارت تمام سخن مي گويد. اشک شوق می ریزد و تک تک سلول هایش ذاکر می شوند:

هـامســـران وابـي، هـامســـران وابــي                               

 ابـــــوابِ رحمــتﹾ لـه قلبـــم وابــي

سينـه مﹾ گنجينـه ي صـدق و صفا بــي                             

آينـــــه ی قلبـــمﹾ خـدا نمـــا بـــي......

هامسران شيشه م، هامسران شيشه م                                     

اشك بي وَ بـادهﹾ چــاوﹾ بي وَ شيشه م

له صحراي جنونﹾ عشق بي و پيشه م                                     

جلوه كـرد معشوقﹾ له رگ و ريشه م

مو وَ موي اعضام، تا وَ مغز و پوس                                        

 سرگرمِ ذكــرن، گشت وَ نام دوس

امروژ روژيون له دشتی جنــون                                          

عاقلن نه لامﹾ هزارﹾ چون مجنون (هزاران نفر چون مجنون به نزدم و در مقایسه با من عاقلند)......

سید از باده الست است که مست است:

هامسران مَستِم، هامسران مستم                                       

له دستِ سـاقيﹾ سلسبيـل مستم

من مستِ مخمـــورﹾ بــاده ی الستم                                     

لطف دوس آما محكمﹾ گِرتﹾ دستم

دوست می بیند سید مخمور افتاده. پس به ساقی دستور می دهد که جامش را پیاپی پر کند. سید دیگر خودش نیست . از خود خالی و مملو از دوست می شود:

دي سيّد له جامﹾ وحدتﹾ مخمورن                                     

 خمــارشكـني؛ بــاده ی طَهــورن (فقط باده طهور خمارش را می شکند)

فــرما وَ سـاقي باوَه ر مينــاي مي                                    

ســرشـار كَه ر ساقي، بـده ر پياپي

پياپي پــر̌ كــرد، هه ياهه ي نوشــام                                    

 تا كه ديده ی دل̌ ، غير ژِ دوس پوشام

شعله ی نـارِ عشقﹾ بـَرچي لـه پوسِم                                  

خـالي ژِ خــودي، مملــو ژِ دوستم

تا كسي دليﹾ چو (مثل) خُم ناي وَ جوش،                                

حلقه ی بندگيﹾ عشقﹾ نه که ي له گـوش،

چنـد جامي له ده ستِ ئه و نه كه ي نوش،                              

چند وقتي مست نَو، نَه كَه في مــدهوش

محرم نِمـَوو  هــرگز وَ اســـرار                                   

 نخل اميــدي، توحيـد ناری بار

بايد وَ طوري ساغر بكه ي نوش                                        

تا روژِ محشرﹾ دي نيو وَ هوش

و اين شور و شيدايي، زبان معين را بر نمي تابد. عشق زباندان نیست و لذا سيد كُردانه در پاسخ زاهدی بانگ بر مي دارد كه:

من كُــرد و عاشقﹾ مست و خرابم                                       

تــو وَ عــربي مَـــدَه ي جـوابم؟

شور و شیدایی سید به حدی است که مولاناوار زبانش به عشق گشوده می شود. حافظ وار نمی داند در پای محبوب سر اندازد یا دستار. قلبش به همه ی آدم و عالم گشوده می شود:

هامسران شــورَن، هامسـران شــورَه ن                                

كلّه م هات وَ جوش، هم يه چه شوره ن

له سيناي سينه م تجلّي طوره ن                                        

باب قلبﹾ مفتوح، پر̌ له سروره ن

 

جمال پرستی:

زیباپرستی نیز یکی از مولفه های عرفان سید صالح است. می گوید همه ی عشق های زمینی، جلوه ای از عشق الهی اند:

شيرينيﹾ شيرين، شیرینﹾ لـه تو بي                                     

ئه ر عشق تو نَويﹾ (اگر عشق تو نبود)  فرهاد له كـو بي؟

تـو بَچه تــرسايﹾ شيخِ صنعـاني                                        

پنهــاني له پشتﹾ پـرده ی پنهاني

تو بو̌يتن (تو بودی) له جلدﹾ وامق و عذرا                                          

نامشان له دَورﹾ دنيــا مَن وَ جـا

تصوف جمال پرستانه ی شیراز و حافظ و سعدی در بیان سیدصالح، انعکاسی نِسبی دارد. به مانند اصحاب تصوف جمال ، سيد عشق زميني و مجازی را هم ارج مي نهد و آن را به عشق آسماني ربط مي دهد و معتقد است عشق زمینی راهگشای عشق آسمانی است و بابِ رحمت الهی را باز نگه می دارد:

بچِن له پَي عشق، ئه ر صَـد مَجاز بو                                        

تا درِ رحمتﹾ لـه روتــانﹾ واز بــو.....

دلبــر تو دينم، دلبــر تو دينم                                          

تو داي وَ غــارت ايمان و دينم

له جـارِ̌ حُسنت، مـِن خوشه چينم                                     

چـون دزد رازَن (راهزن)، هــاي له كمينم.....

جوان بيم، له عشق تو پيرم كردي                                        

وَ زنجيــرِ زلفﹾ اسيـرم كــردي

زلف تـــو بيَــه ن وَ دامِ بـــَـلام                                          

يه چو̌ي بلاي وَن (این چگونه بلایی است)؛ كِردَن مُبتلام؟

مستيم له نشاط، مستي چمـانن                                          

چَمــانت(چشمانت) فتنــه ی آخــر زمانن

خــدا! داد له دس چـاوﹾ ر̌ه ش چاوﹾ ر̌ه شان                                 

خوشخو، خوش لهجه، شيرين مهوشان

له بَس تــوبه كـَه م، مه شكِنِن تــوبَم                                

تـوبهﹾ تــوبَم بــو، لـه دسِ تــوبَم......

حسن و خال و خط، مَه دَن بشارت                                      

ئه مــرو مُــلكِ دلﹾ لــوا وَ غــارت

قلب انســانه نه جـاي ريشخنده ن                                       

ارتو نيت، چوي دل وَ يك مـو بَنده ن؟

 

معرفت شناسی عارفانه:

عرفا از ورای راه حس و تجربه و راه عقل- که راه فلسفه است- به راهی دیگر باور دارند که راهِ دل است و با صافی کردن دل حاصل می شود. سید می گوید اقرار به نادانی، قدم اول است:

هـر كس اقرار كَي و نفهمـي ويش                                  

منتهاي فهمن، له شا و له درويش

و بالاترین علوم، خودشناسی است:

عمــر كه تمام بي، تو خُوَت نشناسي،                                   

بيـل و بَچكت (=؟) پَـري چه خـاصي؟(یعنی به چه کار می آیی؟)

صفایِ دل باعث انعکاس تام و تمام حقایق عالم معنا در دل سالک می شود. سید صالح فلاسفه را در برابر عرفا، درسِ ابجد خوان یعنی کلاس اول می داند و می گوید:

حكمـاي يــونان، فلسفـة فــرنگ                                     

گِشت مات و ملول، بيهوش و بي دَنگ،

له مدرسه یﹾ عشقﹾ مَنده ن (مانده اند) وَ حَيران                                    

له وينه ی اطفالﹾ درسِ ابجــدﹾ خـوان.....

عشق آما دي (دی=دیگر) عقل مايه ی ريشخنن                                       

پـاي استدلالي دي و كـو بَه نَـه ن (پای استدلالی به کجا بند است؟).....

به مانند مولانا پای استدلال را چوبین و غیر قابل تمکین و اتکا می یابد:

دليل و بُرهان، اسبِ چوبينَه ن                                           

شغلِ احولانﹾ ديـده دو بينَه ن

صوت انالحـق له كلّ اشيـــاء                                     

بشنو له قدرتﹾ يكتاي بي همتا

ديده ی پيدا كه، له مُلكِ گيان بـو                                    

ظاهر و باطنﹾ له لاتﹾ يَكسان بو

در این صورت قلب مانند جام جهان نما، عمل می کند:

هامسران وا كه ي، هامسران وا كه ي                                           

حق، قاپي̌ رحمتﹾ لَه ر̌وتان وا كه ي

جامِ قلبتانﹾ جهان نما كه ي                                                  

گدايانتان وَ شهنشــا كه ي

در حقیقت راه دل، راه میانبر و همان صراط مستقیم است که کوتاه ترین فاصله ی بین دو نقطه است:

له روژي دنيــا بيَــه ن تــا بيه ن                                           

نزيك تر له ري (راه) جنون، ري نين

 

خداشناسی:

در خداشناسی عارفانه، هر در که بزنی، صاحبِ خانه اوست و همه جا منزلِ یارِ لامکان است؛ چه مسجد، چه کَنِشت:

مصطبه و مسجد، معبد چَني دير                                      

خانة خــداوه ن ، نه مَكانِ سيــر

هـر يك اشــاره وَ يـك مــكانن                                   

 مــكان كـي لايــق وَ لامــكانن

به قول حافظ در خرابات مغان هم نور خدا می بیند:

حالا كـه يـانـه(خانه) بي وَ بهـانه                                            

من و جام ميﹾ گوشه ی ميخانه

شرط بو تا عمرم له ئي دنيا هه س                                    

دامــان ساقي، وَه ر نَــدَم لـه دس

اگر من مِردِم بويش و اهل حال̌                                      

له پـاي خمخانهﹾ بِنَينَم وَ چال̌

گاهَس (شاید) ميخواري و يَک ساغر مي                                    

مــرده ی مزارمﹾ له نوو بكه ي حي

سخن مهمی که سید صالح در باب خداشناسی دارد این است که خدا نامحدود است و انسان محدود و طبق قاعده ای منطقی، نامحدود بر محدود احاطه دارد. نامحدود محیط است و محدود محاط. لذا تمام راه هایی که غیر عرفا رفته اند به خداشناسی منجر نمی شود. آن ها ساخته های ذهن خود را می پرستند نه خدا را. پس چاره چیست" سید صالح می گوید باید در عالم توحید و وحدت غرقه شوی، چیزی از نفس تو باقی نماند تا یار رخ نماید. تا قطره ای که تویی به دریا تبدیل شود و در دریای وحدت مستغرق شود. با این چشم سر و این عینکی که در چشم داری، خدایی را می شناسی که لایق خودت است:

و دو ديده ی كورﹾ وَ عينك كاسي                               

 وَ كامي تُواي خدا بشنـاسي؟

چُنو خداي كه تو، ئه و بشناسي                                    

ئَه وه پـري تو، تو پَي ئَه و خاسي

اما خدای منِ سید صالح متفاوت است:

خداي من؛ هرگزﹾ كَسﹾ ئه وﹾ نشناسي                              

 مَر كسي چوون ويم؛ خداشنـاسي̌

ئه ري هي سفيــه، ديوانه ی بـدخـو                                  

مُحاطﹾ كي ديَه ن محيطﹾ بشناسـو؟

خدا خود را به هر کسی به قدر فهم او می شناساند:

ئه وﹾ وَ هر قَدري ويش وَ تـو̌ ناسان،                                  

تو وَ ئه و قَــدرَه خـداتﹾ شناسان

گوش و من بده ر، تـو كَی شناسي؟                                     

محالن مخلوق، خـالق بشناسي

بعـــد له يه بــزان زبـانت مُهــرن                                

چون و چراي تو يك جا گشت كُفرن

خداي كه مخلوقﹾ معلّمي بوو                                         

ئه و خدا بايد هَـر خداي تو بوو

خداي بيشعور، بي عقل و كمال                                      

ئه راي تـو خاصــه؛ علي ايّ حال

و استدلالش را مکرر می کند که محاط نمی تواند محیط را در برگیرد و بشناسد:

و چـه زبــاني مـن واچم و تــو                                    

كي̌ ديَـه ن محاط، محيط بشناسو؟

خدایِ ساخته ی ذهنت، مانند مصنوعات کارخانجات فرنگ است و مخلوق ذهن خودت است. به قول ابن عربی انسان ها به "رب مخلوق" خود باور دارند و این عین بت پرستی است نه خداپرستی:

وينه ی استـادانﹾ كارخانه ی فــرنگ                                    

 پَي ويت مَسازي خدايﹾ رنگاوﹾرنگ

تــو̌  وَ  استـدلال، تا وَ كو چيتِن                                   

نيــه زاني دليل˚ مخلوقِ  ويتـن؟

معلــوم بي وَ مِن، تو بت تراشي                                     

هر سـاعتﹾ بتی پَي ويت متاشي

خداي وَ دليلﹾ پي ويم بتاشم،                                        

ئه و خـــدا بته، من بت تراشم

خـــداي و دليل بيو وَ ده سَم                                        

ئه و خـــدا بته، من بت پَرسم

فكـــر و خيالت تا وَ كو مچو                                        

خـدا كَي و لفظﹾ معاني ميـو

نه جسم، نه جوهر، نه جنسِ نورن                                  

هر چه تو ماچي، حق لَه ئه و دورن

کار سید با دیگران به نهیب و عتاب می کشد:

له خواب غفلتﹾ آخر وَه ر دار سَـر                                       

يــه چــه خوابِوه ن؟ الله اكبـر

عاقلـــي عاقل،كَم ويت وَ شيت كه                                  

ناخـوشي ناخــوش، علاجِ ويت كه

سيد صالح پَي چي خاطرِت ريشه ن                                 

هـم درد، هم دوا، هم طبيب ويشه ن

پس بَو تا بچيم و گريه وﹾ زاري                                       

رو كه يم وَ درگايﹾ حضرتِ باري

اما راه عرفا متفاوت است. نظر کردن به چشم حق و به چشم معشوق:

بايد ديده ی حقﹾ له حق بِكَم وام                                           

تا وَ ئه و ديده بشناسوم خــُدام

جــاي دَم نيـَه ن دَم بينِم وَ ني ( جای دم زدن نیست. دهان را با نی می بندم. یعنی با زبان نی سخن می گویم.)                                        

خِرَد كي و كُنهﹾ كارت بَه ردن پي

بي مثل و مثال بي چند و چوني                                        

و زبان نماي؛ هـر چه هه ن تــوني

و چــه زباني لَيﹾ ر̌ا  بــدَه م دَم                                            

مطلب تمام كه مﹾ بي زياد و كم

سيد صالح خاموش، نيَه ن جاي گفتار                                   

به غير له كردار، هيچ نمــاي وَ كار

 

تصوف دیدار:

در تصوف، بینش جای دانش و دیدار جای گفتار را می گیرد. سید نیز به مانند عرفای بزرگ، مدعی دیدار جمال یار –در تجلیاتش-می شود و البته این با تئوری وحدت وجود ارتباط تنگاتنگی دارد. به قول شاعر :

چشم بگشا که جلوه ی دلدار

در تجلّی است از در و دیوار

سید صالح هم می گوید:

ديَه نِم وَ چاو، ديَه نِم وَ چاو                                                  

جمال دلبرﹾ ديَه نِم وَ چاو

لازم نــدارو ثبــوت و شــاهـد                                     

من خـُدام ديَه ن، خدايِ واحـد

و می داند این گونه شطاحی ها او را در معرض تکفیر قرار می دهد. لذا جواب می دهد ایمان، مراتب مختلف دارد و به قول مولانا: "هرکسی در پله ای دارد قرار":

ئه ر ماچي كُفـرن، پس اسلام کامه ن؟                                

پاية ايمــانت، له چـه مقامــه ن؟

لســانِ كُـرديم كــلامِ حـــقّه ن                                   

واته ی مــن كلامﹾ حــقِّ مطلقــن

مواچــم هــر چـه لـه كمــونـشه ن(کمون: معنی این واژه را نفهمیدم!!)                                  

ليليه ن؛ عــالمﹾ گشت مجنــونـشه ن

غير له ئه و دي كسﹾ كَي وَ يــادشه ن؟                                   

شيرينه ن، عــالمﹾ گِشت فــرهادشـه ن

.....

و معتقد است اگر حجاب های مختلف نبود، این دیدار برای همه کس میسر می بود:

گوشَه يـل نَشنـوا، ديـده يل نابيناس                                     

ورنه اسـراري، يَك يَك هـُـويـداس

در چنین حالی سالک به بطن قرآن و حقایق پنهان اشراف پیدا می کند:

معني قــرآنم، مغــزِ ياسينم                                               

ناديدهﹾ دۊينم، ننوشته خو﮴ينم

و رسیدن به چنین مقامی جز به عنایت حق میسر نیست:

يارب سپــاردي،يــارب سپــاردي                                     

گنـج اســرارت و مــن سپـــاردي

يك ســرّ له اســرارِ منﹾ نشـاردي (پنهان نکردی)                                      

 امينِم كـــردي، ئه وســا هَناردي(فرستادی)

تــو بلنـد كـردي له عـالـَم نـورم                              

تو نزديك كردي  وَ خوه ت له دورم......

......

و طوريم له جامﹾ وحدتﹾ كردن مست                            

هستﹾ مَكَم وَ نـيست، نیستﹾ مَكَم وَ هَست

سيــد تــو اسرارﹾ حقﹾ مه كَر اظهار                          

نَوا چـون منصــورﹾ بِدَنِت وَ دار

 

نقد اهل تصوف:

سید صالح متوجه است که در کنار هر نقدی، غشی و در کنار هر راهی ، بیراهه هایی هم وجود دارد و بین عرفان و صوفی گری و صوفی نمایی قائل به تمایز است. بعد از حافظ، نقد خرقه پوشی و تظاهر به بودن در کسوت تصوف، جای نمایانی در آثار اهل دل پیدا کرد. سید صالح قلندروار و حافظ گونه در نقد خرقه پوشی دادِ سخن داده است و از آن به "پوست" و "حجاب" تعبیر می کند:

خرقه م حجابن ژِ دیدارِ دوس             

وینه ی قلندر، بَر لُوام (بیرون رفتم) له پوس

او برغم پاره ای از متصوفه، هرگز شریعت را دور نمی زند چرا که شریعت را چراغی فرا راه سالک می داند تا طی طریق کند و به سرمنزل حقیقت برسد:

شریعت چراغ، طریقت رامَه ن (راهم است)          

حقیقتﹾ مقصود ، ختم کلامه ن

سیدصالح، این نقد را به متصوفه ی چرسی و بنگی که در سودای حال کردن به اعتیاد روی می آورند هم بسط می دهد:

ويشان گرفتار پـوچ و باطل كه ن                                 

عقلﹾ ذليلِ ده سﹾ نفسِ غافل كه ن(یعنی عقل را ذلیلِ نفس می کنند.)

قوّت دَن خيالﹾ چو چَرسي و بنگي                           

وينـة دو خروسﹾ جنگَري و جنگي

 

ارادت اهل تصوف به حضرت علی(ع):

سید صالح نیز راه نجات را سرسپردن حقيقي به پيري روشن ضمير مي داند:

تا كي هاي نه شون خاو و خَيالان                                      

دين و ايمــانت نفسﹾ دا وَ تــالان(غارت)

پيــري و مــريدي و ارادت دردن                                    

 ئي درده درمــانﹾ درد بيـــدردن

عشــق و محبت، دواي دردانـــن                                     

اكسيــر اعظـم شــاهِ مردانـــن

يك ذرّه بَسَــن پَي تمام خــلق                                         

تا كي هاي له فكر حلق و جلق و دلق

و مانند اکثر اهل تصوف حضرت علي را ولی و پیر ومراد اصلی خود می داند:

لــه هــر عـالمــي چيم لــه پَــيﹾ وَلي                               

ديــم ولي نيــن بــه غيــر لــه عــلي

علي بــا حــقّ و حــقّ بــا عَليَــن                                    

قــلب مــن مـــرآتﹾ سَيَنجِليِـــن(قلبم آیینه تجلی حق است).....

نمز چي واچــوم عقول قاصـرن                                    

علــي منصــورن، علي ناصــرن

علــي كافيــن، علـي شافيــن                                       

علـي صوفيــن ،علـي صافيــن

علــي عادلــن، علــي اعــدلن                                     

علــي كاملــن، علــي اكمــلن

......

علــي دلبــرن، علـي دلــدارن                                   

علــي صاحب سـرّ، علي نازارن

علــي داعيــن، علـي مــدعوَن                                   

كس نمزاند مــاواش له كُوَن

له قاف تا و قاف، له مه تا ماهي                                    

به غير له علي، دي نيه ن شاهي......

يه پنجــا ساله من مَه دَم قَدَم                                              

به غير له علي كس نديم وَ چَم

 

اشعار فارسی سید صالح:

اما اشعار فارسي سيد صالح به هيچ وجه سوز و گداز اشعار كرديش را ندارد:

زاهـد زكجا؟ نكته ی توحيـد چـه دانــد؟                     

بي خود نتوان محــرمِ اسـرار خُــدا شــد

هر كس كه نهاده است دل انــدر بـر دلبر                    

فاني شد و باقي شد و خود عين بقــا شـد

آن را كـه طلب آمـد و دستي بـه دُعـا زد                   

خود داعي و خود مدعو و خود عين دعا شد

بي پـرده- چه در پرده- كه بي پرده بگويم                 

 جُست آن كه ز خود مَطلبِ خود، كامروا شد

يا:

الهي عــالمي خــواهم از اين به                               

 مي و ميخـانه را در سينـه ام نِه

 

عاشقــان! عشقي فتاده بر سرم                                 

ســوز او آتش زده در پيكــرم

نارِ عشق از نـورِ دل افــروخته                                   

كفــر و ايمــانم سراسر سوخته

كفــر و ايمــانم دگر نايد به كار                                

عاشقم با كفر و ايمانم چه كار؟

او زِ من از من به من، نزديك تـر                               

من به جستجوي و از من بي خبر

لامكان كــرده مكان انــدر دلم                              

من ز وصلش نعره زن چون بلبلم

رَو رَو اي جان ديدة يك بين بجو                              

  تا نبيني در دو عـالـم غيــر او

و در مورد امام حسين(ع):

ای حسین! ای عاشقِ ارض و سما                              

 عــاشق حــقیّ و معشوقِ خـدا

.....

بـده ساقي آن جام ياقوت رنگ                                 

كه با نفس آيم به ميــدان جنگ

بده ساقي آن مي كه هوش آورد                                 

مرا همچو ني در خـروش آورد

 

وصیت سید:

عرفای حقیقی به سودای وصال دوست، از مرگ هراسی ندارند و از آن با چنگ و مطرب استقبال می کنند. سید صالح هم می گوید:

وصيت مه كه م ژِ ســوزِ جـَـرگم                                       

بايــد عمــل كَه ين ژِ بعد مرگم

نـائي و مطــرب ، مُغَنّـي بارِن                                        

بچِن پيﹾ تشييـع، جنـازَم بارِن

.....

بايد وَ خصوصﹾ بو﮴يشن وَ غسّـال                                        

غسل دَه ي و شرابﹾ بي دُردِ زُلال̌

......

 

مناجات و ختم کلام:

دعاهاي سوزناک سید هم كه سرشار از طلب صادقانه و خالصانه است، بسیار به دل مي نشيند:

يا رب وَ رّندانﹾ كويﹾ خـراباتت                                           

و ذات بي عيبﹾ پرّ له صفاتت

يا رب و پيغــامﹾ پيغمبـرانت                                           

 و دو نقطه ی قافﹾ قلنـدرانت

يــا رب و عزت سـرّ سبحانيت                                        

و معني" الحمد"،سبع المثانيت (سبع المثانی نام دیگر سوره حمد است)

و ديدار دوست ديده م روشن كَه ر                                    

لــه ظلمــاتِ تن، نجاتم بــدَه ر.......

مستِ ميخانه ت، مست ميخانه ت                                

يارب و رنــدانﹾ مست ميخـانه ت

وَ حق پــرستانﹾ دَيـري ديوانه ت                               

رنــدانِ قلّاشﹾ دَورِ زمــانــه ت

و يكّه مردانﹾ ميدانِ مردت                                         

عاشقان پاك، آلوده ی دَردت

و يارب يارب شَو زنده داران                                          

كزه ي سـوزِ دل̌ دعايﹾ بيماران

بادِ مُرادت بِده ر كَمـانه (یعنی باد سعادتت را در وجودم بیافکن تا آتش عشقم زبانه بکشد)                                              

تا نارِ عشقمﹾ بدَه ي زبانه.........

شهرام ناظری-شوالیه آواز کشورمان- در آلبوم "صدای سخن عشق"، این ابیات سوزناک را با آهنگسازی کیخسرو پورناظری، ورد زبان ها ساخت.

سید از خدا می خواهد بهترین مناجات ها را بدو یاد دهد و آنچه صلاح می داند بدو عنایت کند و جز سخن حق بر زبانش جاری نکند و بالاخره او را از شرّ نفس نجات دهد:

الهي توني قاضي الحـاجـات                                         

زبـانم لنگن، له ر̌ي منـاجـات

گوشت وَ زبـانﹾ لنگِ لالم بــو                                      

چشتي عطا كه رﹾ وصف الحالم بو

جز حقﹾ وَ زبانﹾ مِن مَكَه ر جاري                                     

 نــوا بَنــا كه م وَ ستمـــكاري

قلبي عطا كه رﹾ لـه هجـرانِ خُوَت                              

سوخته و بـرشته، كُت كُت و لَت لَت

اما تا عاشق خود را پشت سر نگذارد، معشوق به او راه نمی دهد. اما اگر از خود بگذرد صاحب راه یعنی معشوق خود به دستگیرش عاشق می آید:

شنفتــم و گــوش واتِن را  نيَه ن                                   

تو خــوَت بيل وَ جي،صاحب را تيَه ن

به همین دلیل آخرین دعای سالک این است که خدایا مرا از قید خودم وارهان:

وَكـلام خــاصﹾ و لفظِ شيــرين                                   

التجـام يَه سَه؛ من له مِنﹾ بسين

يارب رایِ راس وَ مـِـن بَيان كَه ر                                     

يـا بكُش يا ويت وَ مِن عيان كَه ر

بَــو تــا بنيشيم و بي قيل و قال                               

"كَـالمـيَّت بَينَ يَـدَي الغـسّال"(مانند مرده در دستان مرده شوی.کنایه از تسلیم محض.)

بر سنگ مزارش قطعه ای از "قهرمان تبرّایی" که معاصر سید صالح بود به تاریخ 1323 ه.ق نگاشته شده است:

از گنج روزگار، دریغا زِ دست مرگ

ارزنده گوهری به دل خاک شد نهان

ذُریه ی رسول که در آسمان فقر

پیر فلک نداده چو او، اختری نشان

(حیران علی) که مملکت فقر از او بُوَد

شاداب تر ز گلشن جان پرورِ جنان

در سالِ فوت، کلکِ (تبرّاییش) نگاشت

(حیران علی) به عالمِ جان رفت از جهان

21/12/94